NHẬT BẢN: LÀNG NHÀ TRANH CỔ TRUYỀN.

NHẬT BẢN: LÀNG NHÀ TRANH CỔ TRUYỀN.

Nguyễn Xuân Quang

Những ngôi nhà lợp bằng mái rạ, mái tranh, cây sậy cổ truyền ở Nhật ngày nay gần như không còn nữa. Nhà nông dân Nhật bây giờ toàn là nhà ngói. Các nhà tranh vách đất của người Việt Nam rồi đây cũng sẽ cùng một số phận như nhà tranh Nhật vậy.

Trên đất Nhật giờ chỉ còn vài ba ngôi làng mái tranh cổ truyền.

Chúng tôi tới thăm Làng Shirakawa-go có nghĩa là Bạch Xuyên Cổ Quận (Quận cổ Dòng Sông Trắng, 白川郷, “White River Old-District”) thuộc địa phận Gifu tọa lạc tại phía Bắc vùng Tokai, ở núi Haku, miền Trung Nhật Bản. Làng được thừa nhận là một Địa Điểm Di Sản Thế Giới UNESCO. Mỗi năm có khoảng hai triệu du khách đến đây.

Phố Núi Cao Cao Sơn Takayama.

Làng ở trên vùng núi cao vì vậy để tiếp cận phải tới tỉnh Cao Sơn Takayama (Taka: cao và yama, sơn, núi) là tỉnh nằm gần sát làng này.

clip_image002

Tỉnh Cao Sơn có vài nơi đáng thăm viếng.

-Đền Hida Kokubunji.

Đền chỉ cách nhà Ga JR (Japanese Railway) có 5 phút đi bộ. Đền gồm có:

.Chùa ba tầng được vua Shoumou cho xây vào năm 764 và được xếp vào loại kiến trúc cổ đặc biệt Á châu, xây dựng vào năm 1821 thời Edo.

clip_image004

Kiến trúc hình tháp vuông này cũng thấy ở Đại Hàn và ở Patan, Kathmandu, Nepal (trận động đất vừa qua làm thiệt hại nặng nề các đền đài này).

clip_image006Đền đài ở Patan, Kathmandu, Nepal (trước khi động đất).

Đây là kiến trúc Phật giáo đại thừa làm theo cây vũ trụ (cây tam thế, cây đời sống) có trục thế giới hình trụ vuông cõi đất thế gian.

Nguyên thủy chùa có 7 tầng nhưng sau khi bị chiến tranh tàn phá, xây lại chỉ còn có ba tầng.

Đền do giáo phái Phật giáo Shingon cai quản.

.Chánh điện.

.Tháp chuông.

.Điện Thần đạo

clip_image008Điện Thần đạo (ảnh của tác giả).

clip_image010Cửa chính xây theo cổng torii.

clip_image012Một chiếc am nhỏ cũng xây theo kiểu cổng torii (ảnh của tác giả).

Một lần nữa ở đây ta thấy rõ điện và am xây theo kiến trúc cổng torii mang ý nghĩa tam thế, cây vũ trụ (cây tam thế, cây đời sống) của vũ trụ giáo (Nhật Bản: Cổng Torii). Các kiến trúc tôn giáo thường xây theo cây vũ trụ (cây tam thế, cây đời sống).

.Cây bạch quả già 1.250 tuổi được tôn vinh là một tượng đài quốc gia (national monument).

clip_image002[1]

Cây bạch quả già 1.250 tuổi (ảnh của tác giả).

Nếu chúng ta tới đây vào mùa thu, lá bạch quả nhuộm sắc thu vàng.

clip_image018Cây bạch quả và tháp chuông vào mùa thu (nguồn: city.Takayama).

Theo truyện dân gian kể lại, một vị thủ lãnh được giao phó cho việc xây cất tháp bẩy tầng. Nhưng khi thợ làm cây cột cái cắt không đủ cao khiến vị này lo sợ mình bị hành hình. Người con gái tên là Yaegiku thấy vậy khuyên cha cho làm một cái khung sườn thay vì làm cột. Nghe theo con gái, tháp bẩy tầng xây bằng khung sườn với trang trí rất đẹp. Vị thủ lãnh được ban thưởng và được mọi người tán dương, bái phục. Nhưng rồi sau đó ông lo sợ mọi người biết đó là do sáng kiến của con gái. Ông giết con gái đem chôn giữa sân đền và trên đó trồng một cây bạch quả.

-Tam Phố Sanmachi  (さんまち).

Sanmachi (San là sám, ba và machi là mạc, làng mạc, mart, market, phố, chợ) tạm dịch là Tam Phố, là khu rất đẹp của phố cổ Takayama. Gồm có ba giải đường phố hẹp với cửa hàng, tiệm ăn, giải trí và bảo tàng viện. Phố cổ còn giữ lại được sắc thái kiểu kiến trúc Edo thời Shogun và võ sĩ đạo.

clip_image020Phố cổ Takayama (ảnh của tác giả).

Dọc theo một con đường lớn ở đây, dân trong tỉnh đang sửa soạn cho một lễ hội. Cao Sơn có hai lễ hội lớn, một vào mùa xuân và một vào mùa thu.

Bây giờ là lễ hội Mùa Xuân, lễ hội cầu được mùa.

Lễ hội nổi tiếng về các cộ xe kiệu gọi là yatai (cộ là loại xe có bánh kéo hay đẩy). Có những cộ làm từ thế kỷ 17 với gỗ chạm chổ tinh vi, sơn son thiếp vàng, các loại kim loại cũng chạm chổ tinh xảo và trang hoàng gấm vóc thêu thùa tuyệt đẹp, theo phong thái thời Momoyama của Kyoto pha trộn với các yếu tố thời tiền Edo.

Mỗi khu của Cao Sơn có một cộ kiệu đại diện.

clip_image022

clip_image024(ảnh của tác giả).

clip_image026(ảnh của tác giả).

clip_image028(ảnh của tác giả).

Rất tiếc lễ hội về đêm, chúng tôi phải tới làng nhà tranh cổ truyền chiều nay.

. Chợ Miyagawa

Chợ nằm giữa hai câu cầu Kaji-bashi (bashi: cầu) và Yayoi-bashi.

Tại hai bên thành cầu Kaji có hai pho tượng đồng rất lạ.

Một bên là tượng người tay dài:

clip_image030Tượng Tay dài (Tenagazo, 手長像).

 Phía đối diện là tượng người chân dài.

clip_image032Tượng chân dài (Ashinaga-jin,足長人) (ảnh của tác giả).

Tượng Tay Dài-Chân Dài là một cặp yōkai trong truyền thuyết dân gian Nhật. Yokai nguyên thủy trong đa thần giáo, Thần đạo Nhật là một dạng siêu linh (ma quỉ, dị hình) có thể là người, thú, vật, cây cỏ, mọi thứ trong thiên nhiên, núi, sông, sỏi đá…, có thể thay hình đổi dạng. Có loại yokai thiện đem lại an lành, thịnh vượng, hạnh phúc. Có loại yokai ác đem lại bệnh hoạn, nghèo khổ, tai họa. Đến thời trung cổ và thịnh hành nhất vào thời Edo, các nghệ sĩ đem yokai vào nghệ thuật giải trí. Đây là lý do tại sao tại tỉnh Cao Sơn này, một thủ phủ cũ thời Edo mới có hai pho tượng đồng yokai này. Yokai người tay dài và người chân dài này được mô tả đầu tiên trong từ điển bách khoa Wakan Sansai Zue. Họ cho là được thấy ở vùng Kyushu. Một nơi là xứ người chân dài và một nơi là xứ người tay dài. Hai xứ này liên kết với nhau để đi bắt cá.

clip_image034Người chân dài và tay dài bắt cá ( ukiyo-e của Utagawa Kuniyoshi).

Người chân dài lội ra chỗ nước sâu cõng người tay dài để người này mò bắt cá.

Có truyền thuyết lại cho rằng đây là ma quái, hễ thấy họ xuất hiện là sắp có phong ba bão tố thảm khốc.

Dĩ nhiên ở đây là yokai thiện đem lại an lành, thịnh vượng, hạnh phúc.  Tượng yokai này là một dấu ấn của văn hóa thời Edo xác thực Takayama một thời là một Tiểu-Edo hay Tiểu Tokyo.

 

Món quà lưu niệm đặc thù của Cao Sơn là bùa búp bê ‘khỉ con’ Sarubobo (saru là khỉ, bobo là thổ ngữ vùng Cao Sơn có nghĩa là “baby”).

clip_image036

Theo truyền thống saruboro do bà, mẹ dùng các dẻo vụn vải thừa làm ra, vừa dùng làm búp bê vừa dùng làm bùa trừ tà cho cháu và cho con gái dùng làm ngải kiếm chồng tốt, hạnh phúc hôn nhân vẹn toàn, dễ sinh con và dễ nuôi con…

Sarubobo có mặt giống người nhưng không vẽ mắt mũi miệng. Có diễn giải cho rằng sở dĩ không diễn tả rõ nét mặt là để người có saruboo khi vui, lúc buồn tưởng tượng ra nét mặt vui buồn của saruboro phản ánh nét mặt mình. Có giả thuyết cho rằng saruboro làm ra vào lúc khổ đau thời thế chiến thứ II nên để khuôn mặt saruboro mở ngỏ, không thể diễn hết được…

Ngày nay ý nghĩa bùa may mắn saruboro thay đổi: mầu xanh dùng làm bùa may mắn cho học hành và làm việc. Mầu hồng cho tình yêu. Mầu xanh lá cây cho sức khỏe. Mầu vàng cho tiền của và mầu đen cho xui xẻo.

Buổi trưa có thể ghé các quán ăn ở chợ này dùng các món ăn đặc sản của Cao Sơn Takayama. Cao Sơn nổi tiếng mì ramen, cơm đậu phụ, Hoba miso yaki, thịt bò Hida. Nếu vội và muốn ăn thử để so sánh với bò Kobe có thể ăn thịt bò Hida nướng que. Nếu mà nướng theo kiểu chả chìa hay mỡ chài chắc chắn tuyệt cú mèo.

Thị bò Hida (Hida gyu) là thịt giống Bò Nhật Wagyu đen nuôi ở vùng Hida (gồm Cao Sơn Takayama và làng cổ truyền) này (Wa-là Hòa, tên cổ của người Nhật và gyu là bò). Cũng nên biết thêm gyu liên hệ với Phạn ngữ go, bò, với Anh ngữ cow (g=c như gài = cài) với Việt ngữ châu, trâu (nghĩa lệch). Cũng giống như thịt bò Kobe, thịt có vân trắng như đá cẩm thạch. Vân cẩm thạch thấy cả ở lớp bọc mỡ. Lớp này giúp giữ nước thịt, mỡ ở lại khi nướng, nấu,  giúp thịt mềm và mọng nước, béo, ngọt, thơm.

clip_image038Thịt bò Hida Takayama.

Thịt bò Kobe Mỹ là giống lai Bò Nhật Wagyu với giống Black Angus. Giống thuần chủng hiếm thấy ở Mỹ.

Úc là quốc gia nuôi Bò Nhật Wagyu nhiều nhất, về cả giống lai và thuần chủng. Úc xuất cảng rất nhiều kể cả qua Hoa Kỳ. Nhưng bò phần lớn được nuôi bằng hạt (grains) thịt vẫn không thể sánh được với bò Hida, Kobe nuôi theo cách Nhật Bản.

Ở vùng núi tuyết cao, rượu gạo sake ở đây cũng nổi tiếng ngon vì nấu bằng gạo nương giống hảo hạng với nước suối tuyết tan tinh khiết.

Tráng miệng có thể thử món cà rem nước tương, ‘xì dầu Nhật’ (soy sauce ice cream).

Làng Nhà Cổ Truyền Dòng Sông Trắng.

Từ tỉnh Cao Sơn lên Làng Cổ Truyền không xa. Làng nằm trong thung lũng sông Sho (Shogawa).

clip_image040Làng Shirakawa-go nằm trong thung lũng sông Sho (ảnh của tác giả).

Về mùa đông, sông đóng băng trở thành dòng sông trắng.

Núi Haku là ngọn núi chính trong vùng, từ ngàn xưa đã được coi là đỉnh núi thiêng liêng. Vào thế kỷ thứ 8, Shirakawa-go trở thành nơi tu khổ hạnh, nơi tu tiên, nơi tu thiền.

Sau đó là vùng của phái Phật giáo Tendai Nhật Bản và là nơi qui ẩn của các chiến sĩ, các võ sĩ đạo chiến bại. Đến thế kỷ 13 giáo phái Phật giáo Jodo Shin thay thế giáo phái Tendai.

Ngôi làng này nổi tiếng vì có kiến trúc kiểu Gassho-zukuri (合掌造), có mái dốc đứng trông giống chắp hai tay cầu nguyện.

clip_image042Một nhà kho cho thấy mái rạ rất dầy và mái kiểu chắp tay cầu nguyện.

Trong thực tế nhà có mái dốc đứng này có mục đích tránh tuyết ứ đọng lại trên mái, giống như các nhà mái dốc đứng ở Bắc Âu. Vùng núi cao này có rất nhiểu tuyết, mỗi năm bị chôn vùi dưới tuyết dầy hơn 5 tháng. Cho mãi tới năm 1950 những ngôi nhà này về mùa đông bị cô lập hoàn toàn với thế giới bên ngoài vì tuyết phủ.

clip_image044Làng về mùa đông.

Sự biệt lập này dẫn đến sự phát triển và bảo tồn một truyền thống văn hóa đặc thù, trong đó có những mái nhà tranh có kiến trúc cổ truyền lưu lại qua nhiều thế hệ đã có từ 300 năm qua. Vùng này cũng đã từng được mênh danh là ‘vùng chưa được khám phá cuối cùng của Nhật Bản”. Cũng vì vậy làng được thừa nhận là một Địa Điểm Di Sản Thế Giới UNESCO.

Phong cảnh làng thay đổi theo bốn mùa.

Bây giờ là mùa xuân với hoa anh đào.

clip_image046(ảnh của tác giả).

clip_image048(ảnh của tác giả).

Vì là vùng cao, khí hậu lạnh, hoa anh đào ở đây nở muộn, bắt đầu từ giữa tháng tư đến cuối tháng tư, khoảng ba tuần muộn hơn ở Nagoya.

Vì ở xứ lạnh mặt tiền nhà thường có 7 cửa sổ để lấy ánh sáng mặt trời sưởi ấm nhà.

clip_image050Mặt tiền nhà thường có 7 cửa sổ (ảnh của tác giả).

Tại sao lại chọn số 7? Số 7 là số Càn (III) có một nghĩa là lửa (I) thái dương (II), ánh sáng mặt trời, thấy rõ qua khuôn mặt Đế Minh. Đế Minh là Đế Ánh Sáng, là Chàng I Lửa II ứng với Càn III, ánh sáng mặt trời.

Để dành thì giờ đi ngoạn cảnh cả làng, ta có thể ghé thăm một ngôi nhà kiểu mẫu tại đây.  Nhà Hòa Điền Gia (Wada house).

IMG_2056

Nhà Hòa Điền Gia (Wada house) (ảnh của tác giả).

Nhà lớn nhất ở đây, khoảng 300 năm tuổi, giờ được cho là một quốc bảo. Trước kia là nhà lý trưởng, là văn phòng giao thương, sản xuất tơ lụa và chất nổ (ở đây có mỏ nitre. Vì là vùng núi tuyết hẻo lánh không sản xuất được gì, nitre là một trong những nguồn lợi chính nuôi sống dân làng)

Tầng trệt là văn phòng, phòng khách và là chỗ ở. Giữa sàn nhà có một bếp lửa.

clip_image052(ảnh của tác giả).

Ngày nay cho bếp lửa là biểu tượng cho sự sum vầy, hòa thuận và là chỗ mời khách uống trà.

Thật ra phải hiểu đây là một nét văn hóa thờ mặt trời trong vũ trụ giáo. Người Nhật là con cháu thái dương thần nữ Amaterasu. Lò lửa là trái tim hồng mặt trời.

Bếp lửa loại này cũng thấy ở thổ dân Nhật Ainu (Hà Di) ở vùng Bắc Đảo Hokkaido.

clip_image054Bếp lửa giữa nhà của người Ainu (ảnh của tác giả).

Ainu có nghĩa là Người. Họ thờ Mẹ Lửa, Mẹ Mặt Trời Buchi mà ngọn núi Phú Sĩ là hình ảnh chính. Người Nhật đã chuyển từ Buchi thành Fusi, Phú Sĩ.

Các tộc thổ dân Mỹ châu như các tộc Inuit (Esquimo). Inuit cũng có nghĩa là Người. Nhà của họ có cấu trúc tam thế. Phần trung thế, cõi nhân gian chia ra làm hai phần: khu công cộng và khu ở của tộc trưởng. Khu công cộng, ngay chân cột Cây Vũ Trụ có bếp lửa. Khói từ lò lửa này theo cột Trục Thế Giới bay lên Thượng Thế mang theo lời cầu nguyện và các lễ vật. Phần chính sàn nhà là nơi quây quầy hội hộp, lễ hội, ca vũ, kể truyện… (Alaska, Đất Mặt Trời Nửa Đêm).

Một quần thể đền tháp Maya ở giữa bao giờ cũng có một hố lửa để tế lễ.

Ngay cả trên trống đồng nòng nọc (âm dương) của đại tộc Đông Sơn của Man, Mán, Mường (Mol) chúng ta (Man, Mán, Mol cũng có nghĩa là Người), ở các ngôi nhà nọc mặt trời và nòng không gian cũng có những lò lửa này.

clip_image002[4]

Một ngôi nhà nọc, mặt trời và nhà nòng không gian trên trống Ngọc Lũ I ở dưới sàn có lò lửa.

Ta thấy rõ Man, Mán, Ainu, Inuit có nghĩa là Người. Người là Ngời, Sáng, con cháu Mặt Trời, thờ mặt trời đều thờ lò lửa ở giữa nhà. Bằng chứng cụ thể là trống đồng là biểu tượng của sự thờ phượng mặt trời, là trống biểu của Vua Mặt Trời Hùng Vương.

Về mặt thực tiễn, lò lửa sưởi ấm nhà. Khói từ bếp lửa bốc lên giúp cho mái rạ không bị ẩm ướt, tránh bị mốc meo, mối, mọt và sâu bọ phá hoại. Khói cũng giúp hong sấy khô thực phẩm (như thấy ở nhà người Ainu hong khô cá hồi ở hình trên)…

Phòng thờ gia đình.

IMG_2080

Phòng thờ Thần Phật và tổ tiên (ảnh của tác giả).

Phòng khách và là phòng hội của các chức sắc trong làng.

clip_image060Phòng khách (ảnh của tác giả).

Tầng trên ngay dưới mái nhà có một phòng nhỏ trưng bầy dụng cụ  nuôi tằm,  làm ruộng  truyền thống và đồ gia dụng đã có từ nhiều đời. Những đồ này đến nay vẫn còn dùng trong cuộc sống hàng ngày. .

 

clip_image064 Áo tơi lông thú (ảnh của tác giả).

Một phòng lớn có những dụng cụ nuôi tầm và làm tơ.

clip_image062

Tại đây ta cũng thấy rõ điểm độc đáo của những ngôi nhà cổ truyền là không dùng đinh mà chỉ cột bằng dây.

Bên ngoài nhà kho, nhà vệ sinh, vườn, hàng rào, ruộng và hệ thông dẫn nước vẫn còn giữ nguyên như 300 năm trước.

Các nhà ở đây, bên nhà thường có thêm ao nuôi cá để cung cấp thực phẩm cho gia đình.

clip_image066Ao cá bên nhà (ảnh của tác giả).

Quả thật nơi đây là chốn thần tiên, cách biệt với thế giới trần tục xô bồ dưới kia.

Chúng tôi dành thời giờ còn lại, ngồi bên bờ suối hưởng những giây phút thanh thản, yên bình của buổi chiều tà, chờ hoàng hôn xuống.

Sống với thần , tiên, trời, Phật, với vũ trụ…, bỏ qua bên cõi thế phàm.

clip_image068

Bên dòng suối cạnh gốc anh đào.

clip_image070

Hồn thơ con cóc trong tôi bây giờ lại thức dậy.

Rợp trời hoa anh đào rực rỡ,

Chim muông mừng hớn hở đón xuân.

Cỏ cây, sỏi đá hóa thân,

Trong tôi con cóc tìm vần nhẩy ra.

(Nhật Bản: Mươi Bài Thơ Hoa Anh Đào).

Buổi tối chúng tôi về tỉnh Toyama nghỉ qua đêm ở khách sạn Toyama Onsen để sáng hôm sau lên vùng núi tuyết Alps Nhật Bản, nơi có Trường Thành Tuyết Snow Wall (Yuki-no-Otani) (xem số tới). Buổi tối tắm ôn tuyền (onsen, suối nước nóng). Buffet ở đây tuyệt hảo. Toyama ở vùng biển nên cua Kình (King crab) ăn thả dàn.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: