USA: CÔNG VIÊN QUỐC GIA YELLOWSTONE, MƯƠI ĐIỀU… (Phần 1).

(*Nếu cần bấm hai lần vào tựa bài để mở bài).

 

USA: CÔNG VIÊN QUỐC GIA YELLOWSTONE, MƯƠI ĐIỀU…

(Phần 1).

Nguyễn Xuân Quang.

1. Tổng Quát.

Dọc theo chiều dài lịch sử, Yellowstone đã làm bàng hoàng những người đặt chân tới: thổ dân Bắc Mỹ, những tay thợ rừng núi, những nhà thám hiểm và du khách ngày nay.

clip_image002Một bích chương cổ: Hãy Đến Thăm Công Viên Yellowstone, thành lập năm 1872.

Tân Tây Lan và Băng Đảo nổi tiếng về giếng phun nước nóng (geyser), nhưng không nơi nào có nhiều bằng ở Công Viên Quốc Gia Yellowstone. Tại tâm của Công Viên Quốc Gia Yellowstone, quá khứ, hiện tại và tương lai vẫn có các hiện tượng núi lửa hoạt động (volcanism). Công Viên Quốc Gia Yellowstone là một miệng Siêu Núi Lửa (Supervolcano) còn gọi là khu lòng chảo. Những sắc diện (feature) chính nằm trong một vùng có chiều rộng khoảng 34 dậm Anh (55 km) và dài 45 dậm (72 km).

Công Viên ở đầu nguồn Sông Yellowstone vì thế có tên là Công Viên Quốc Gia Yellowstone. Vào cuối thế kỷ 18, các người Pháp bẫy thú gọi con sông là sông Roche Jaune có lẽ dịch từ tiếng thổ dân Hidatasa Mi tsi a-da-zi  (Sông Đá Vàng). Sau đó các người Hoa Kỳ bẫy thú dịch sang Anh ngữ là “Yellow Stone”.

Công Viên Quốc Gia Yellowstone rộng 3.468.4 dậm vuông (8.983 km2) nằm trong ba tiểu bang Wyoming (96%), Montana (3%) và Idaho (1%).

clip_image003(nguồn: blogqpot.com).

Công Viên Quốc Gia Yellowstone là công viên đầu tiên của Hoa Kỳ và thế giới. Công viên gồm hồ, đại vực, sông và núi…

Công viên nổi tiếng về các sắc diện địa nhiệt (geothermal features) đặc biệt, nhất là Giếng Phun Nước Nóng Old Faithful, nổi tiếng về đời sống hoang dã với nhiều hệ sinh thái thuộc vùng Trung Nam Rockies.

2. Dân Bản Địa.

Lịch sử con người ở Công Viên Quốc Gia Yellowstone ít nhất bắt đầu từ 11.000 năm trước đây khi thổ dân Mỹ châu săn và bắt cá trong vùng. Khi xây sở Bưu Điện ở Gardiner, Montana đào tìm thấy các mũi lao đá thủy tinh núi lửa (obsidian) loại Clovis clip_image005 có tuổi khoảng 11.000 năm (Clovis là tên một tỉnh ở New Mexico, nơi đầu tiên tìm thấy loại đầu lao hình ống sáo này vào năm 1929). Mũi lao Clovis là khảo cổ vật đặc thù của nền Văn Hóa Thổ Dân Cổ Đại (Paleoindian) bắt đầu từ 13.500 năm trước, vào cuối Thời Kỳ Băng Đá. Họ đi theo dấu chân các loài thú Thời Băng Đá như voi mammoth và trâu Mỹ (bison) khổng lồ.

Sử miệng của các bộ tộc thổ dân như Kiowa cho thấy vào thời Tiểu Băng Đá (Little Ice Age) tổ tiên họ đã ở đây vào khoảng 1.400 (Sau Dương Lịch) đến 1.700 (Sau Dương Lịch).

clip_image007Người Kiowa được cho là đã sống ở Công Viên Quốc Gia Yellowstone.

Tổ tiên của các tộc hiện nay như Blackfeet, Cayuse, Coeur d’Alene, Bannock, Nez Percé, Shoshone và Umatilla đã tới vùng này săn bắn, nhặt hái cây trái, muối khoáng và trao đổi hiện vật với nhau. Họ tới các giếng phun nước nóng tế lễ. Một số tộc đã lấy vùng Fishing Bridge làm điểm hẹn. Người Crow chiếm vùng phía đông, Blackfeet, phía bắc. Shoshone, Bannock và các tộc khác ở phía tây săn bắn ngang qua công viên hướng về hướng đông. Các nhóm Shoshone khác săn bắn ở vùng phía nam.

Hai nhà mạo hiểm da trắng Lewis và Clark vào khoảng năm 1805 có đi qua vùng Montana nhưng không bước vào Công Viên Quốc Gia Yellowstone. Vào mùa đông 1807-1808, Colter

được cho là đã đặt chân vào một phần đất của công viên gần Tower Fall.

…….

3. Sự Thành Hình Của Công Viên Quốc Gia Yellowstone.

Nghe nói quá nhiều huyền thoại, hoang thoại về vùng đất kỳ bí Yellowstone, vào năm 1870, Nathaniel P. Langford tổ chức một nhóm lãnh đạo địa phương kể cả tổng thanh tra Montana đi thám hiểm để tìm cho ra sự thật. Theo sự thúc đẩy của kết quả thám hiểm của nhóm người này, Tiến sĩ Ferdinand V. Hayden, giám đốc vùng về Địa Lý Học và Địa Chất Học Hoa Kỳ thực hành một cuộc khám phá. Để có những chứng cớ thuyết phục được Thượng Viện, ông mang theo họa sĩ nổi tiếng Thomas Moran và nhiếp ảnh gia lừng danh về phong cảnh William Henry Jackson. Với những hình ảnh và 500 trang tài liệu khảo sát đất đai đã thuyết phục Thượng Viện bầu chấp thuận để ra 2.1 triệu acres thành lập Công Viên Quốc Gia Yellowstone vào ngày 1 tháng 3, 1872.

Đây là một cuộc cách mạng đánh dấu mối liên hệ, tương quan giữa con người và thiên nhiên. Lần đầu tiên, sự bảo tồn một thắng cảnh thiên nhiên tuyệt vời thành một Công Viên Quốc Gia đầu tiên của Hoa Kỳ và cả thế giới.

4. Địa Chất Học

Cả Công Viên Quốc Gia Yellowstone là một miệng Siêu Núi Lửa lớn nhất lục địa. Miệng Siêu Núi Lửa này do bốn miệng núi lửa nhỏ chồng lên nhau.

clip_image008Công Viên Quốc Gia Yellowstone nằm trên miệng Siêu Núi Lửa do bốn miệng núi lửa nhỏ chồng lên nhau tạo thành.

Miệng núi này còn đang hoạt động. Khoảng 2 triệu, rồi 1.3 triệu và rồi 640.000 năm trước những trận phun trào khủng khiếp đã xẩy ra.

Một nửa các sắc diện địa nhiệt của thế giới có mặt tại Yellowstone. Nham thạch (lava) che phủ gần như hầu hết công viên. Công viên là trọng điểm của Hệ Sinh Thái Yellowstone Lớn, phần còn lại lớn nhất của hệ sinh thái gần như còn nguyên vẹn của vùng ôn nhiệt phía bắc Trái Đất.

Một công viên với sức mạnh tàng ẩn của núi lửa tạo ra những suối nước nóng, nồi bùn (mudpots) và giếng phun nước nóng.

5. Động Đất

Yellowstone hàng năm có hàng ngàn các động đất nhỏ thường con người không cảm nhận thấy. Đã có ít nhất là 6 trận động đất với độ 6 Richter hay lớn hơn trong đó có trận với 7.5 độ ngay bên ngoài biên giới tây bắc của công viên vào năm 1959. Trận này làm đất chuồi và làm thiệt hại một phần đập Hồ Hebgen, tạo ra một hồ mới gọi là Hồ Động Đất.

Động đất tạo ra nhiều giếng phun nước nóng mới ở vùng tây bắc. Một vài suối nước nóng nước trong trở thành đục bùn. Một trận 6.1 xẩy ra ngày 30 tháng 6 năm 1975 nhưng thiệt hại không đáng kể.

Có những khảo cứu e ngại một ngày nào đó siêu núi lửa Yellowstone thức dậy.

Yellowstone là một trong bốn “quả bom định giờ nổ chậm” khủng khiếp nhất của quả đất, cùng với các siêu núi lửa Tamu Massif (trong lòng biển Thái Binh Dương), siêu núi lửa Taupo gần New Zealand và siêu núi lửa Toba (ở Indonesia).

6. Những Nơi Cần Viếng Thăm.

Công Viên Quốc Gia Yellowstone quá rộng lớn và nhiều sắc thái khác nhau, tùy theo mùa và tùy thời lượng thăm viếng, phải lên kế hoạch trước để chọn nơi mình đặt trọng tâm thăm viếng. Thường công viên chia ra bốn vùng chính để thăm viếng:

a. Vùng Giếng Phun Nước Nóng Old Faithful Geyser và Suối Nước Nóng Mammoth.

b. Vùng Tháp Roosevelt (Tower-Roosevelt).

c. Vùbg Đại Vực (Yellowstone Grand Canyon).

d. Vùng Hồ.

clip_image010Vị trí chính các vùng thăm viếng (nguồn: yellowstone.net).

Công viên có 5 cửa vào: Cửa Nam, Đông, Đông Bắc, Bắc và Tây. Tùy theo chọn chủ điểm thăm viếng nào chính, hãy chọn một cửa vào để có lộ trình bao che hết được cả bốn vùng mà tránh không phải lái xe lộn tới, lộn lui, đi vòng qua vòng lại. Nếu lấy chủ điểm Giếng Phun Nước Nóng Old Faithful làm điểm khởi đầu để đi hết Vòng Lớn (Grand Loop) của công viên theo chiểu kim đồng hồ thì dùng Cửa Nam từ Công Viên Quốc Gia Teton, Wyoming đi vào. Lưu ý là phải canh giờ làm sao lúc tới Giếng Old Faithful thì gần lúc giếng phun nước.

I. Vùng Giếng Phun Nước Nóng (geyser) và Suối Nước Nóng (hot spring).

Đây là vùng có những sắc diện đặc thù của vùng đất núi lửa còn đang ngủ vùi: suối nước nóng, giếng phun nước nóng, nồi bùn (mudpot) và lỗ hơi khói (fumarole).

A. Giếng Phun Nước Nóng Old Faithful Geyser.

Như đã nói ở trên, Tân Tây Lan và Băng Đảo nổi tiếng về giếng phun nước nóng (giếng hoạt động mạnh nhất ở Băng Đảo là Strokkur) (xem Băng Đảo, Mươi Điều) nhưng không nơi nào có nhiều bằng ở Công Viên Quốc Gia Yellowstone.

Công Viên Quốc Gia Yellowstone là Đất của Giếng Phun Nước Nóng’.

clip_image012Một bích chương cổ:Công Viên Quốc Gia Yellowstone là Đất của Giếng Phun Nước Nóng’

Giếng Old Faithful là trọng điểm của Công Viên Quốc Gia Yellowstone mà hầu hết du khách tới đây không thể không viếng thăm.

clip_image014

Tại sao lại gọi là Old Faithful?

Đoàn thám hiểm Washburn-Langford-Doane năm 1870 nhận thấy rằng giếng phun hết sức đều đặn, đúng giờ, hết sức thành tâm vì thế mới đặt tên là Faithful. Tôi dịch Old Faithful là Thành Tâm Cố Hữu.

Giếng phun nước nóng là gì?

Tên geyser dùng ở khắp nơi trên thế giới ngày nay có gốc từ Băng Đảo ngữ geysir.

clip_image016Cấu trúc của một giếng phun nước nóng.

Nước trên mặt đất thấm xuống tạo thành một bọc nước (một thứ giếng ngầm) được khối dung nham (magma) nóng bỏng hay đáy và thành đá nóng ở dưới lòng đất đun nóng dần dần sôi lên. Lớp nước lạnh trên mặt tạo thành một thứ nắp đậy cho tới khi sức ép của nước sôi dâng lên tới điểm bùng nổ và lực bóp của giếng lên tới cực độ, nước nóng nổ tung phun lên tạo thành giếng phun nước nóng.

Giếng phun nước nóng Old Faithful nổi tiếng thế giới, là ‘điểm nóng bỏng’ nhất trong hơn 10.000 sắc diện thủy nhiệt của công viên. Giếng phun cách nhau từ 40 tới 126 phút. Trung bình 92 phút phun một lần (giờ tiên đoán có tại khách sạn, trung tâm du khách. Ngày nay có thể tìm trong iphone. Nên đến trước một thời gian để có chỗ tốt chụp hình, quay phim).

clip_image0181.

clip_image0202.

clip_image0223.

clip_image0244.

clip_image0265.

(1, 2, 3, 4, 5): Tiến trình phun nước của Old Faithful Geyser (ảnh của Á Mỹ Amy Nguyễn).

Một hiện tượng hiếm thấy chúng tôi gặp được là Giếng Phun Nước Nóng Old Faithful phun vào lúc cầu vồng xuất hiện.

clip_image028Giếng Phun Nước Nóng Old Faithful và cầu vồng (ảnh của Á Mỹ Amy Nguyễn).

Hàng ngàn gallons nước nóng phun lên cao từ 106 tới 185 feet (32 tới 56 m), lâu từ 1 12 tới 5 phút. Thăm dò năm 1994, giếng có độ sâu 22m và nhiệt độ lên tới 118 độ bách phân (C).

Ngày xa xưa có lúc giếng được dùng làm ‘máy giặt’. Xếp quần áo bẩn lên miệng giếng. Giếng phun nước giặt sạch quần áo. Nhưng những đồ len bị rách tơi tả!

Lái xe từ Cổng Nam tới Old Faithful Geyser đi qua Đường Ranh Phân Chia Lục Địa Mỹ châu.

clip_image030Đường Ranh Phân Chia Lục Địa ở cao độ 8.391 bộ (tác giả, hiền thê Michelle Thanh Mai và thứ nữ Á Mỹ Amy Nguyễn).

Đường ranh này chậy từ Eo Biển Bering đến Eo Biển Magellan Nam Mỹ, phần lớn ở vùng núi non, chia đôi vùng thủy học Mỹ châu: vùng các con sông đổ ra Thái Bình Dương và vùng các con sông đổ ra Đại Tây Dương (gồm cả Vịnh Mễ Tây Cơ và Biển Caribe). Tại vùng cực bắc của đường ranh, các con sông đổ ra Biển Bắc Cực.

Từ Old Faithful Geyser đi về Suối Nước Nóng Mammoth đi qua hai địa điểm chính là Madison và Norris.

clip_image031Vùng Giếng Phun Nước Nóng và Suối Nước Nóng từ Old Faithful geyser tới Suối Nước Nóng Mammoth .

-Từ Old Faithful Geyser tới Madison.

Đây là vùng dọc theo Sông Lỗ Lửa (Firehole River) là nơi có rất nhiều giếng phun nước nóng, chia ra làm ba khu:

.Khu Giếng Phun Lòng Chảo Thượng (Upper Geyser Basin).

Điểm ‘nóng nhất’ phải xem là Ao Hoa Rau Muống (Morning Glory Pool). Được gọi tên như vế vì trông giống hoa rau muống mầu xanh lam đậm (deep blue). Mầu lam đậm là do vi sinh vật tạo ra.

Tiếc thay ngày nay mầu lam đã phai lợt đi vì trước đây du khách ném tiền cầu nguyện và rác rưởi xuống ao làm tắc các mạch nước chính khiến vành hoa trở thành màu vàng, mầu hoa úa tàn. Xin mượn hai tấm ảnh lúc hoa mới nở và hoa đang tàn phai để so sánh:

clip_image032Ao Hoa Rau Muống (trước đây).

clip_image034Ao Hoa Rau Muống phai tàn (nguồn: planetware.com).

E rằng rồi đây hoa rau muống sẽ tàn phai héo luôn, không còn là ‘morning glory’ nữa. Nhân viên kiểm lâm đã tìm cách cứu hoa nhiều lần nhưng không thành công. Hiện hoa được canh chừng cẩn mật.

.Khu Giếng Phun Lòng Chảo Trung (Midway Geyser Basin).

Điểm ‘nóng nhất’ cần phải xem là Suối Lăng Kính Lớn (Grand Prismatic Spring).

Đây là suối lớn nhất ở Yellowstone đường kính 370 bộ (feet). Xin mượn một tấm ảnh nhìn toàn cảnh nhìn từ trên cao để thấy giếng to như thế nào.

clip_image036Suối Nước Nóng Lăng Kính Lớn ((nguồn: Wikipedia).

Sở dĩ được gọi là Lăng Kính Lớn vì hồ nước mầu xanh đậm, viền mầu vàng và vàng cam tạo thành một hiệu ứng lăng kính.

.Khu Giếng Phun Lòng Chảo Hạ (Lower Geyser Basin).

Điểm ‘nóng nhất’ phải coi là khu Fountain Paint Pots (Nồi Bùn Mầu Giếng Phun).

Nồi Bùn (mudpot) là gì?

clip_image037

Nồi Bùn là một thứ nồi chưng cách thủy thiên nhiên có hai đáy. Phần đáy trên không thấm nước thường là đất sét nên giữ được nước trong nồi. Phần đáy dưới thấm nước ở ngoài vào. Nước này được đun sôi bằng địa nhiệt. Hơi nước đun nóng nước trong phần nồi trên. Khí hydrogen sulfide bốc lên có mùi trứng thối. Một vài loại si sinh dùng khí này làm năng lượng. Các vi sinh biến khí này thành sulfuric acid. Đá bị sulfuric acid phân hủy thành đất sét, bùn. Kết quả tạo thành một thứ ‘cháo bùn núi lửa hổ lốn, hầm bà làng, tả pí lù bay mùi trứng thối’ gồm hơi nóng, khí, nước, đá núi lửa, khoáng chất, acids và cả các vi sinh vật. Bùn sôi sục nổi bong bóng. Khí, hơi nước làm bùn ợ hơi. Vi sinh vật và rêu tạo ra các sắc tố vẽ thành tranh mầu, thảm mầu.

clip_image039

clip_image041Thảm vi sinh vật (ảnh của Á Mỹ Amy Nguyễn).

Oxide sắt tạo ra mầu hồng, cà phê sữa, xám. Vì vậy mới có tên là ‘paint pots’.

clip_image043Nồi bùn mầu giếng phun (ảnh của Á Mỹ Amy Nguyễn).

Ở đây cũng có những suối mầu tuyệt đẹp.

clip_image045Suối Silex (ảnh của Á Mỹ Amy Nguyễn).

và Lỗ Hơi Khói (fumarole).

clip_image047Lỗ Hơi Khói.

Những lỗ nứt ở mặt vỏ quả đất gần núi lửa thoát các hơi, khí ra ngoài gọi là lỗ hơi khói.

-Từ Madison tới Norris.

Trên đường đi có Thác Gibbon.

clip_image049Thác Gibbon (ảnh của tác giả).

.Khu Lòng Chảo Norris.

Đây là vùng thủy nhiệt cổ nhất, nóng nhất và hoạt động nhất của công viên.

clip_image050Lòng Chảo Giếng Phun Nước Nóng Norris (nguồn: planetware.com).

Nổi tiếng nhất là Giếng Phun Nước Nóng Echinus, nước có độ acid gần như dấm và Giếng Tầu Hơi Nước Steamboat Geyser, giếng cao nhất thế giới, phun cao tới 300 feet.

B. Suối Nước Nóng Mammoth (Mammoth Hot Springs).

Suối nước nóng là gì?

clip_image051

Cấu trúc suối nước nóng tương tự như giếng phun nước nóng, chỉ khác là không có bồn chứa nước ngầm (giếng), không có sức ép và không co bóp mạnh nên nước không phun lên cao mà chỉ ứa ra khỏi mặt đất.

Nước nóng đầy khoáng chất từ lòng đất ùa ra. Sau hàng ngàn năm, nước bay hơi, các khoáng chất carbonate đọng lại thành đá vôi mầu gọi là travertine (mầu da rám nắng, mầu kem và mầu rỉ sắt), được điêu khắc đủ hình dạng và tạo thành các bậc ghềnh đá.

clip_image053

clip_image055Bãi đất bậc thang travertine nhiều mầu sắc ở Suối Nước Nóng Mammoth (ảnh của Á Mỹ Amy Nguyễn).

clip_image057Cận cảnh (nguồn: Planetware.com).

Cấu trúc này tương tự như ở Pamukale, Thổ Nhĩ Kỳ:

img_5226

Pamukale, Thổ Nhĩ Kỳ.

clip_image059Chóp Tự Do, một nón suối nước nóng còn đang ngủ (ảnh của tác giả).

(còn tiếp).

One comment

  1. Anh Nguyen · · Reply

    Cảm ơn anh Quang, bài viết rõ ràng, chi tiết, đọc xong muốn đi thăm lại Yellowstone. Lần trước đi cũng hơn 10 năm rồi, mà chỉ xem lớ ngớ chứ có tìm hiểu gì đâu , thành ra không thưởng thức được cái đẹp, đặc biệt và vĩ đại của công viên quốc gia này.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: