MƯƠI ĐIỀU VỀ ALASKA, ĐẤT MẶT TRỜI NỬA ĐÊM (phần 2).

(*Nếu cần bấm hai lần vào tựa bài để mở bài).

MƯƠI ĐIỀU VỀ ALASKA, ĐẤT MẶT TRỜI NỬA ĐÊM.

(phần 2)

Nguyễn Xuân Quang

5. DU LỊCH BỜ BIỂN PHÍA TÂY NAM BẰNG TẦU TUẦN DƯƠNG.

Du khách thường dùng tầu tuần dương du lịch đến viếng cảnh vùng bờ biển phía Tây Alaska hay ngắn hơn là phần Đông Nam của Alaska bởi vì Alaska hãy còn hoang sơ, nhiều vùng ngay cả thủ đô Juneau, không thể tiếp cận được bằng đường bộ mà chỉ có thể đến được bằng đường biển hay đường hàng không.

Mấy chục năm trước, chúng tôi đã đến thăm vùng này bằng tầu tuần dương du lịch. Lúc đó là chuyến đi xa ra ngoài California đầu tiên ở Mỹ. Lần này trở lại là lần thứ hai. Tầu tuần dương du lịch thường khởi đi từ Vancouver, Canada hay San Francisco, Seatle tùy theo hãng du lịch.

Lần này chúng tôi chọn hãng Princess khởi hành từ Vancouver vì năm nay là kỷ niệm 50 năm ngày thành lập của hãng nên có nhiều ưu đãi.

clip_image002

Lộ trình đường biển của Princess Cruises.

Từ Vancouver tầu đi vào đường luồng biển bên trong (inside passage) giữa hàng ngàn đảo nhỏ. Biển thường lặng, rất êm. Đi dọc theo vùng Cán Chảo Đông Nam (Southeast Panhandle) của Alaska. Tầu ghé đến các bến  là Ketchikan, Juneau, Skagway, đi qua Vịnh Băng Hà (Glacier Bay), Vịnh College và đến bến cuối cùng Whittier.

-Ketchikan.

Bến đầu tiên ghé đến là Ketchikan.

clip_image004

(nguồn: cianflone.net).

Đây chỉ là một tỉnh lẻ ở cực đông nam Alaska, bao quanh bởi Rừng Quốc Gia Tongass.

Thời gian xuống bến chỉ có hơn nửa ngày. Hai giờ đã phải lên tầu trở lại. Vì vậy phải lên chương trình thăm viếng thật hữu hiệu. Chúng tôi để khoảng hơn một tiếng đồng hồ đi thăm những địa danh chính của Ketchikan rồi dành thì giờ còn lại cho chuyến đi du ngoạn ra ngoài tỉnh.

Tỉnh có khoảng 8.050 cư dân (thống kê 2010).

clip_image006clip_image008

Ketchikan (ảnh của tác giả).

Ketchikan gọi theo tên con suối Ketchikan chẩy qua tỉnh, tên Tlingit (Người Thủy Triều, phát âm là Klingit) là Kitschk-hin với nghĩa không rõ.

clip_image010

Suối Ketchikan (ảnh của tác giả).

Con suối này là chỗ bắt cá vào mùa hè của dân Tlingit từ xa xưa. Năm 1887 các doanh nhân từ Oregon tới đây mở nhà đóng gói và đóng hộp cá. Về sau tỉnh trở thành nơi khai thác mỏ, đánh cá, đóng hộp cá, khai thác gỗ, là trục giao thông của vùng, trung tâm thương mại, cơ sở chính quyền và du lịch.

Tỉnh chỉ có một con phố chính chạy dọc theo bờ biển là đường Mặt Tiền (Front street) cung cấp đầy đủ các dịch vụ du lịch với một vài nơi còn ghi lại dấu mốc của thời xa xưa.

clip_image012

Tượng một pháp sư người Tlingit.

Ketchikan được mệnh danh là Thủ Đô Cá Hồi Thế Giới cũng như là Thành Phố Tệ Hại Nhất của Alaska (The Wickedest City in Alaska).

clip_image014

Tấm bảng Ketchikan, Thành Phố đầu Tiên của Alaska và là Thủ Đô Cá Hồi của Thế Giới ở góc đường Mission và đường Mặt Tiền.

Hai thứ nổi tiếng nhất nói trên đều nằm ở con Suối Ketchikan ở ngay sau lưng đường Mặt Tiền.

Cái nổi tiếng thứ nhất Thủ Đô Cá Hồi Thế Giới do nhờ con suối này. Về mùa cá chạy (salmon run) hàng ngàn ngàn cá hồi từ biển lội ngược con Suối trở về nguồn để đẻ trứng và thụ tinh. Sau đó cá mẹ và cá cha chết.

Lần viếng thăm kỳ trước chúng tôi đã có dịp chứng kiến hiện tượng này nhưng phải bịt mũi vì mùi cá chết. Vào dịp cá chạy cũng có cơ hội thấy được các loài chim bắt mồi, nhất là chim ưng sói đầu, chim biểu của Hoa Kỳ và gấu đến bờ suối ăn cá. Cá salmon trở về nguồn sinh sản và chết nên dịch qua Việt ngữ là cá Hồi. Có nhà tầm nguyên ngữ học cho là salmon phát từ gốc Latin salir là nhẩy dựa vào việc cá phải nhẩy qua ghềnh đá để ngược về thượng nguồn con suối. Cá hồi người Pháp gọi là saumon có sau- liên hệ với saut là nhẩy. Việt ngữ có từ đôi nhẩy xổ, xấn xổ (vào) nghĩa là xổ cũng hàm nghĩa nhẩy. Như thế sal(mon) = sal(ir) = sau(mon) = saut = xổ (nhẩy).

Còn về cái nổi danh là Tỉnh Tệ Hại Nhất thì một là do trời, hai là do con người.

Trời ở đây chiếm kỷ lục về mưa. Một năm gần 360 ngày mưa. Độ nước mưa rơi xuống có khi tới 3.9 mét một năm. Mưa tầm tã về mùa thu và mùa đông. Có những ngày nắng mà nhiều lúc là mưa trong nắng, là mưa bụi trong nắng trông như những giọt bụi nắng, dân ở đây gọi là nắng lỏngliquid sunshine’. Tại Trung Tâm Thông Tin Du lịch có cái ‘nắng lỏng kế’ (liquid sunshine gauge).

clip_image016

‘Nắng lỏng kế’ ở Ketchikan.

Trong bài thơ Alaska Trắng tôi đã viết:

Sương treo. Nắng lỏng. Mây chìm. Khói hoang.

Chúng tôi đến Kitchikan may mắn trời không mưa. Có lẽ do thay đổi khí hậu toàn cầu hay do chúng tôi mang theo cái hạn hán của Cali.

Vì mưa nhiều cây cối xanh tươi. Mùa này hoa nở rực rỡ khắp nơi.

clip_image018

Hoa anh đào hồng nở rộ, huy hoàng.

Còn cái mang tiếng tệ hại thứ hai do con người là tệ trạng lầu xanh, đèn đỏ trước đây với các nhà chứa nằm hai bên bờ suối mang tên là Đường Creek (ở đây quí ông gọi là ‘Đường Khe’ ) ở khu vực gần chỗ Suối đổ ra biển.

clip_image020

(ảnh của tác giả).

Dolly Arthur là một ‘Chị Tình’ lừng lẫy một thời tại đây.

.Nàng là một trong những dân sở tại ‘làm việc’ lâu nhất ở con Suối. Nàng là một nữ ‘thể tháo gia’, ‘một nữ anh hùng lao động’ lừng danh từ 1919 đến 1940.

.Dolly có tên cúng cơm là Thelma Coperland đã làm thương vụ từ Vancouver, Juneau, Petersburg và tại đây khi lập cư ở số nhà 24 cuối con Đường Khe này. Dolly ở căn nhà này cho tới cuối năm 1973 khi sức khỏe và mắt bị yếu kém mới vào viện dưỡng lão.

.Nhìn lại nghề nghiệp của mình, một thời gian ngắn trước khi chết vào lúc 88 tuổi, bà nói: ‘Tôi đoán rằng đàn ông cho là tôi thú vị và hấp dẫn bởi vì tôi luôn luôn có nhiều bạn phái nam hơn các cô gái khác ở con đường Suối này. Tôi không bao giờ hợp với các cô gái khác ở đây, bạn biết, nhưng tôi không bao giờ gặp rắc rối gì với đàn ông…’.

clip_image022

Căn nhà số 24.

Nhà Dolly là nơi đàn ông và cá hồi lội ngược dòng suối để reo giống.

Cá salmon đực chỉ xuất tinh một lần rồi chết nhưng đàn ông thì ngựa quen đường cũ, nhiều lần lội suối tới đây, nếu không bị vợ giết chết.

clip_image024

Trước căn nhà số 24 của Dolly, một ‘chị em… người ta’ mời dzô đi tua có ‘quà’… tặng.

Ở đây có một con đường mòn bí mật giúp quí ông mang súng ngắn tới tác xạ mang tên là Lối Mòn của các Ông có Vợ.

clip_image026

Lối Mòn của các Ông có Vợ (ảnh của tác giả).

Lối mòn này cũng nổi tiếng lén lút như những lối mòn khác.

Nằm ngay bên dòng suối một điểm đáng xem là Bảo Tàng Viện Lịch Sử Tongass. Bảo tàng viện trưng bầy các tài liệu lịch sử, văn hóa, nghệ thuật về các sắc dân bản địa Ketchikan là Tlingit, Haida và Tsimshian cũng như lịch sử của Ketchikan và toàn vùng Rừng Quốc Gia Tongass.

Ngay bên ngoài bảo tàng viện có trụ totem Con Quạ Ăn Cắp Mặt Trời khắc ghi lại truyền thuyết sáng thế của Tlingit và Haida.

clip_image028

Totem Con Quạ Ăn Cắp Mặt Trời.

Từ trên xuống dưới: trên cùng là con quạ, dưới là mặt trời, tiếp đến người con gái của Đấng Tối Cao Vũ Trụ, tiếp nữa là mặt đứa bé và dưới cùng là vị trù trưởng mang khuôn mặt Đấng Tối Cao Vũ Trụ.

Totem kể lại truyện Đấng Tối Cao Nhà Trời (Sky Chief, mang hình bóng thượng đế) sở hữu mặt trời, mặt trăng và các vì sao, dấu trong hộp vũ trụ. Con Quạ, Thần Tổ của Tlingit, Haida muốn ăn cắp. Nó thấy người con gái của Đấng Tối Cao thường ra suối múc nước, bèn hóa ra một chiếc lá thông rơi xuống thùng nước. Người con gái uống vào mang thai và sinh ra một đứa con (chính là con quại biến hóa thành). Đấng Tối Cao rất yêu thích và chiều chuộng đứa cháu. Một hôm nó giả vờ khóc đòi chơi với cái hộp đựng mặt trời. Nó khóc quá Đấng Tối Cao cuối cùng đành đưa cái hộp cho cháu chơi. Con quạ (đứa cháu) đem cái hộp về thế giới con người và mở hộp thả mặt trời, trăng, sao ra cho thế giới loài người thoát được khỏi tăm tối.

Ngoài totem ra, Tlingit và Haida còn nổi tiếng về nghệ thuật khắc chạm đồ gỗ, làm mặt nạ, hộp, dụng cụ của shaman, đồ dệt, nổi tiếng nhất là chăn Chilkat và đồ đan bằng rễ cây tùng.

clip_image030

Nghệ thuật khắc chạm, dệt, đan (một phần chăn Chilkat ở góc phải trên) của Tlingit, Haida (ảnh của tác giả).

clip_image032

Lục lạc , xúc xắc thần Quạ (ảnh của tác giả).

Trên lưng quạ có hình một người chết có lưỡi như cây cầu nối vào miệng một con vật, biểu tượng cho sự sống. Trong miệng quạ có hột tròn mầu đỏ biểu tượng mặt trời và hồn người,  Vật xúc xắc vật tổ Quạ này của shaman được coi như là thiêng liêng nhất biểu tượng cho sự chết, sống và tái sinh giống như trong Vũ Trụ giáo.

clip_image034

Trang phục lễ hội (ảnh của tác giả).

Đi một vòng, thăm thật nhanh các nơi đặc biệt của tỉnh vì phải dành thì giờ đi thăm làng dân tộc bản địa Saxman. Ketchikan là nơi duy nhất ta có dịp tìm hiểu được văn hóa của các tộc bản địa ở vùng Cán Chảo Đông Nam Alaska.

clip_image036

clip_image038

Như đã nói ở trên vùng Cán Chảo đông nam Alaska có ba sắc dân là Tlingit, Haida và Tsimshian (thật ra tộc thứ ba này di cư từ Yukon Canada mới tới).

. clip_image040

Một em bé Tlingit đứng bên vật tổ chim Ưng.

Ketchikan có bộ sưu tập trụ totem lớn nhất thế giới. Nói tới Ketchikan là nói tới totem. Đến Ketchikan không tìm xem totem là một điều thiếu sót. Nghệ thuật chạm khắc totem và các vật gỗ khắc khác mang nét đặc thù, khác biệt của Tlingit và Haida. Hai tộc này chia sẻ chung nhiều nét xã hội và văn hóa nhưng nói hai thứ ngôn ngữ khác nhau.

Totem, Tlingit gọi là kootéeyaa, thấy khắp nơi trong thành phố và ở bốn nơi chính là Công Viên Totem Saxman, Công Viên Tiểu Bang Totem Bight, Công Viên Potlatch và Trung Tâm Truyền Thống Totem.

Phần lớn các totem ở đây làm lại theo các trụ cũ.

clip_image042

Công Viên Totem Saxman.

Chúng tôi chọn làng Saxman vì ngoài totem ra còn có thêm ca múa văn hóa truyền thống.

clip_image044

Ca vũ truyền thống dân tộc (ảnh của tác giả).

Như đã nói ở trên từ totem có gốc từ ngôn ngữ Ojibway ododem có nghĩa là họ hàng, anh chị em, cùng huyết tộc.

Totem sau dùng rộng ra dưới mọi hình thức có hình tượng thú vật, người, cây cỏ, thần vật siêu nhiên… và dùng cả dưới dạng các cột trụ gọi là trụ totem để làm biểu tượng, biểu hiệu dòng tộc gia đình, một nhóm người, để tôn vinh, thờ phượng, tộc trưởng, tù trưởng, anh hùng, thánh thần, vũ trụ, trời đất, dùng làm ‘sách’ ghi lại gia phả, truyền thuyết, truyện kể. Trong bài thơ Alaska Trắng có câu:

Nghìn năm trang sử-cột thờ totem.

và ngay cả  dùng ‘nêu’ tội người khác, ‘lêu lêu’ làm nhục người khác… Như đã nói ở trên, trụ totem có một khuôn mặt của cây nêu của Việt Nam và  hình thức totem này cũng thấy trong cổ Việt qua đồ đồng Đông Sơn.

Căn bản totem chia ra làm 6 loại.

.Totem mặt tiền nhà.

clip_image046

Nhà làng với hai totem trước mặt nhà (ảnh của tác giả).

Loại này trang trí rất đẹp, khắc truyện về gia đình hay tộc chủ nhà để trước nhà làng hay nhà các lãnh tụ của làng.

Các tộc thường thấy là tộc quạ, ưng, con xây đập nước… Tín ngưỡng của Tlingit và Haida đều tôn thờ Quạ, thần vật tối thượng sinh ra và cai quản cả vũ trụ, con người. Quạ có điểm đặc thù để nhận diện là có mỏ thẳng. Tộc Ưng với nét đặc thù để nhận diện là có mỏ cong có mấu như đầu lưỡi câu:

clip_image048

Cờ Haida.

Hình Quạ mỏ thẳng bên trái, Ưng mỏ cong có móc bên phải.

Haida chia ra hai nhóm xã hội chính là Quạ và Ưng mà hiện nay gọi là hai ‘moieties’ (bán phần, một nửa) ứng với hai đại tộc, hai nhánh, hai ngành của Việt Nam. Hai tộc này coi như chị em ví dụ tộc này có đại tang, lúc tang gia bối rối, thì tộc kia đứng ra lo ma chay hộ, sau đó tộc có đại tang cám ơn lại bằng lễ hội potlatch.

Đây là hai chim biểu cõi trời. Quạ là chim mang âm tính vì có mầu đen, liên hệ với chết chóc, cõi âm, với mặt trời âm (mặt trời có hình quạ đen thấy ở lá phướn đám ma chôn theo bà Tân Truy ở Mã Vương Đồi ở Chàng Sa, Hoa Nam). Ưng là loài mãnh cầm mang dương tính, chim biểu của mặt trời nọc thái dương.

Haida và Tlingit sống ở vùng biển nước theo mẫu hệ thuộc phía nòng âm nước nên có Quạ là vật tổ tối cao. Như đã nói ở trên, Thần Quạ tối cao sinh ra vũ trụ, loài người muôn vật, muôn sinh.

Hai nhánh Quạ Ưng thường lấy nhau nhưng con lấy theo nhánh mẹ vì theo mẫu hệ. Mẹ tộc Ưng lấy cha tộc Quạ thì con thuộc tộc Ưng. Tộc trưởng cũng truyền theo mẫu hệ.

Như thế Haida chia ra hai ngành mang tính theo nòng nọc, âm dương là ngành nòng âm thái dương Quạ và ngành nọc dương thái dương Ưng. Trong khi đại tộc Việt cũng chia ra làm hai ngành chim Cắt Viêm Đế và Chim Nông Thần Nông. Kì Việt có chim biểu Cắt tương đương với Ưng và Lạc Việt có chim biểu Nông tương đương với Quạ.

Con xây đập nước (beaver) thuộc loài gậm nhấm như chuột sống được dưới nước. Chúng có điểm đặc thù để nhận diện là có hai răng cửa trên và dưới rất lớn (vì là loài gậm nhấm dùng hạ cây xây đập), hai chân trước cầm khúc cây để gậm, đuôi tay chèo dùng để bơi. Đuôi thường được diễn tả lật ngược ra phía trước che bụng dưới. Đây có thể là một thứ bản năng tự vệ của con vậy này. Trước đây con người săn bắt để lấy hai hòn hạch  quí của chúng dùng làm thuốc và nước hoa. Đúng ra chỉ là các tuyến hạch ở gần bộ phận sinh dục (con cái cũng có). Vì thế mỗi lần bị con người săn đuổi chúng lấy đuôi che chỗ bụng dưới.

Có người cho rằng loài vật này khi bị đuổi dồn vào chân tường, chúng cắn đứt bộ phận sinh dục quăng cho thợ săn như muốn mà cả ‘đây, lấy cái của nợ này đi và để cho tôi yên’. Tuy nhiên đây chỉ là chuyện ‘phịa’ thôi vì hai hòn ngọc nằm trong bụng chúng.

Con vật này thuộc loài castor nên thuốc có tên là castoreum được dùng trị đau nhức. Chúng ăn vỏ cây liễu nên castoreum có công dụng trị đau như aspirin. Dầu castor làm từ hạt thầu dầu (đu đủ tía, ricinus communis) thay thế cho castoreum. Dầu cây thầu dầu có tác dụng nhuận trường và cũng có mùi vị như castoreum nên mới gọi là dầu castor đặt theo tên họ castor của con xây đập nước.

Thường trên chóp trụ totem có tạc các thần bảo vệ canh gác, canh chừng, gìn giữ gia chủ hay làng. Các vị này đội mũ hình núi trụ tròn cao như cái phễu úp mang hình ảnh núi vũ trụ (xem hình ở totem Seward ở dưới).

Loại totem truớc nhà  cũng có loại khác đặt ngay giữa mặt tiền nhà.

clip_image050
Một mẫu nhà làng Haida có cột totem ở giữa mặt tiền nhà (ảnh chụp tại Viện Bảo Tàng Lịch Sử Tongass).
.Totem trong nhà
Các totem này dùng làm cột chống mái nhà làng.

clip_image052

Phía trong nhà làng của tộc con xây đập nước có hai totem trong nhà dùng làm cột. Vách ngăn hình vật tổ con xây đập nước có bốn răng cửa rất lớn, chia nhà ra làm hai khu: Khu công cộng phía trước và khu nhà ở của tộc trưởng phía sau. Cửa hình trứng dùng cho các nhân viên thực hiện lễ lạc, ca vũ và tộc trưởng đi ra coi như là chui ra từ bụng vật tổ.
(ảnh của tác giả).

Nhà làng (hay nhà tù trưởng, tộc trưởng) như đã nói ở trên, làm theo cấu trúc của Tam Thế, Vũ Trụ. Vũ Trụ là một cái nhà lớn, Nhà Vũ Trụ, Hộp Vũ Trụ. Nhà làng, nhà tộc trưởng là một mẫu hình Nhà Vũ Trụ thu nhỏ lại. Nhà làng có cột chính giữa nhà là Cây Vũ Trụ, Trục Thế giới. Phần từ lỗ ống khói trở lên là Thượng Thế. Sàn nhà là Trung Thế. Phần sàn lõm xuống đất diễn tả Hạ Thế, cõi âm. Bốn mặt nhà ứng với bốn phương.

Cấu trúc nhà làng này theo vũ trụ, tam thế giống như cấu trúc nhà nọc mặt trời trên trống đồng Đông Sơn và cấu trúc nhà đình của Việt Nam.

Phần Trung thế, cõi nhân gian chia ra làm hai phần: khu công cộng và khu ở của tộc trưởng.

Khu công cộng, ngay chân cột Cây Vũ Trụ có lò lửa. Khói từ lò lửa này theo cột Trục Thế Giới bay lên Thượng Thế mang theo lời cầu nguyện và các lễ vật. Phần chính sàn nhà là nơi quây quầy hội hộp, lễ hội, ca vũ, kể truyện…

Phần còn lại là khu trưởng tộc chia cách với khu công cộng bởi một vách ngăn khắc, vẽ vật tổ có một lỗ tròn hình trứng. Các nhân viên thực hiện giáo vụ, tế lễ và tộc trưởng chui ra từ lỗ hình trừng này coi như chui ra từ bụng vật tổ.

Các totem trong nhà chạm khắc cũng giống như totem trước nhà hoặc dùng làm truyện kể cho trẻ em và giúp trẻ em hiểu về lịch sử của gia tộc mình.

.Totem mai táng.

Hiếm thấy, totem có khoét rỗng để hộp mai táng. Người Tlingit và Haida dựng totem mai táng cho những nhân vật quan trọng khi qua đời, nhất là các shaman. Tro than hay xác để trong chỗ khoét hổng ở phần trên mặt sau trụ totem.

Ở đây ta thấy rõ totem mang hình ảnh Cây Vũ Trụ, Trục Thế Giới dùng làm quan tài mai táng.

Các nhân vật quan trọng, nhất là Shaman, con của vũ trụ, sinh ra từ Cây Vũ Trụ khi chết chôn trong totem Cây Vũ Trụ để hồn người chết về với cõi Thượng Thế để tái sinh hay sống hằng cửu giống như tro than hay một phần thân thể (sọ người) chôn trong trống đồng Cây Nấm Vũ Trụ Nguyễn Xuân Quang VI, giống như người Mường và các sắc dân khác ở Việt Nam chôn người trong thân cây khoét rỗng.

.Totem tưởng nhớ.

Totem này thường dựng lên sau một năm một nhân vật quan trọng chết để tưởng nhớ.

Totem loại này cũng dùng để tưởng nhớ các biến cố lịch sử quan trọng, ví dụ như totem Truman nói về Chiến Tranh Lạnh giữa Đồng Minh Mỹ Anh và Nga.

clip_image054

Totem Truman khắc bởi điêu khắc gia người Tsimshian Casper Mather năm 1951 diễn tả thời Chiến Tranh Lạnh. Từ trên xuống dưới là Tổng thống Harry Truman, thủ tướng Anh Winston Churchill và Stalin (Bảo Tàng Viện Lịch Sử Tongass, ảnh của tác giả).

Tại làng Saxman này có totem tưởng nhớ Abraham Lincoln.

clip_image056

Totem Abraham Lincoln làm

năm1938 từ chỗ khác dời về đây.

Lưu ý dưới chân totem tạc chim ưng mở rộng hai cánh, chim biểu của Hoa Kỳ.

(ảnh của tác giả).

Totem đánh dấu sự bất hòa giữa một tộc Tlingit với một tộc thù nghịch và biểu tượng hy vọng cho hòa bình và thịnh vượng sau khi Hoa Kỳ chiếm lãnh địa Alaska. Câu chuyện khởi đầu từ năm 1938. Lúc bấy giờ một tộc Tlingit bị tộc thù nghịch Kagwantans bao vây ở một hòn đảo nhằm mục đích cho người Tlingit bị chết đói vì hết lương thực. May mắn ngay lúc đó tầu chiến Abraham Lincoln tuần tiễu bảo vệ vùng rừng đảo Tongass đã tới giúp đỡ tộc Tlingit này khỏi bị chết đói. Vì thế người Tlingit dựng totem Lincoln để tưởng nhớ… Abraham Lincoln qua tên con tầu. Vì chỉ thấy Abraham Lincoln qua hình bán thân phía trên nên tượng Abraham Lincoln trên chóp đỉnh totem này có chân của một người Tlingit lùn tịt.

.Totem nghênh đón.

Các tộc Kwakwaka’wakw (Kwakiutl) và Nuu-chah-nulth (Nootka) thường dựng các totem ở bờ dòng nước hay bờ biển để chào đón khách tới thăm hay cảnh báo kẻ lạ.

.Totem bêu xấu
Totem loại này dựng ở chỗ công cộng cho mọi người biết, dùng để bêu xấu những kẻ không trả nợ hay làm những chuyện gì xấu xa, không hợp với phong tục tập quán. Totem tạc người bị bêu xấu. Totem có thể hạ xuống khi nợ đã được trả hay người đó đã hoàn thiện, phục thiện. Như đã nói ở trên, ở diện nêu tội, làm nhục người khác, nêu Việt Nam cũng ‘nêu’ tội người khác như ‘Đánh ghen gái góa, cắm nêu ruộng chùa’ (Đánh ghen gái góa thiếu tình và cắm nêu ruộng nhà chùa vì thiếu nợ, thiếu thuế mà nhà chùa không có tóc thì… coi như bù) (xem Nêu, ‘Cái Nêu’ Nhân Chủng Học trong Khai Quật Kho Tàng Cổ Sử Hừng Việt).
Tại Công Viên Totem Saxman này có một totem bêu xấu ngoại trưởng Hoa Kỳ thời đó là William Seward (người mua Alaska từ Nga).
clip_image058
Totem bêu xấu William Seward ở Saxman (nguồn: gocalifornia.about.com) khắc hình Seward có mũi và tai đỏ diễn tả tính keo kiệt của ông.
Seward đã không đáp lễ lại tấm thịnh tình của người Tlingit trong một buổi lễ potlatch vinh danh ông. Tượng ông có tai và mũi đỏ diễn tả tính keo kiệt. Potlatch là lễ hội thường là tang ma, hôn lễ, lễ đặt tên, dựng nhà, trụ totem, trong đó chủ nhà hay tộc trưởng, tù trưởng đãi đằng ăn uống rồi phân phát quà tặng, đôi khi cả tài vật, tài sản của mình. Nhiều khi dùng potlatch để phô trương thanh thế và mua chuộc để duy trì quyền lực của mình. Người được tôn vinh nhất phải đáp lễ lại bằng quà tặng. Các tù trưởng hay các thầy mo thầy pháp hay các nhân vật quan trọng (như những vị thần bảo vệ, canh gác trên chóp các trụ totem trước nhà) đội mũ cao hình phễu úp có bốn vành được cho là ứng với bốn lễ potlatch. Tôi gọi là mũ thần quyền.
clip_image060
Mũ thần quyền Tlingit, Haida (ảnh của tác giả chụp tại Bảo Tàng Viện Anchorage).
Theo tôi dưới lăng kính thờ vũ trụ giáo của Tlingit và Haida thì bốn vành chỏm trụ của mũ có thể ứng với tứ phương, tứ tượng. Các nhân vật này trong đời họ đã tế lễ, bố thí bốn lần cho bốn phương, bốn hướng trời, đã ‘vái tứ phương’ cầu xin phù trợ. Mũ thần quyền hình phễu là một dạng bầu nậm diễn tả nòng nọc, âm dương, thái cực, Trứng Vũ Trụ, lưỡng nghi sinh ra tứ tượng diễn tả bằng bốn vành tròn. Mũ hình núi phễu úp này cũng diễn tả Núi Vũ Trụ, chỏm trụ tròn là Trục Thế Giới. Vì thế các ông mo pháp sư Tlingit, Haida cũng đội mũ này là để có thể liên hệ được với tam thế. Các thần bảo vệ canh gác, giữ gìn làng, nhà tộc trưởng… đội mũ tứ phương này có thể kiểm soát được bốn phương trời đất giống như bốn ông hộ pháp của Phật giáo đứng gác ở bốn phương.
Ngày 24 tháng 3, 2007, một totem do Mike Webber tạc ở Cordova, Alaska bêu xấu viên giám đốc Lee Raymond của Exxon vì ông này cố tình trì hoãn không chịu trả 5 triệu Mỹ kim tiền phạt của tòa án liên bang ở Anchorage bắt trả cho dân bản địa vì vụ đổ dầu ra Biển Hẹp Prince William của Exxon Valdez.
clip_image062
Totem bêu xấu Giám đốc Exxon Lee Raymond
tại Trung Tâm Văn Hóa Ilanka, Cordova, Alaska (nguồn: nona.com).
Totem khắc Lee Raymond, đầu lộn ngược xuống đất, mặt méo mó, mắt chỉ nhìn thấy $$, mũi dài như mũi Pinocchio (mũi nói láo), miệng phun ra dầu có câu nói ‘We will make you whole’ (‘Chúng tôi sẽ làm hoàn toàn, đầy đủ, nguyên vẹn cho mọi người’), xung quanh là hải cẩu, chim biển, cá chết nổi lềnh bềnh. Totem cũng tạc cảnh ngư dân phải bán thuyền và một chai rượu nhắc nhở lại việc viên thuyền trưởng Joe Hazelwood của Exxon Valdez vì say rượu đã gây ra tai nạn.
Khi trở về chúng tôi còn đủ thì giờ ghé vào xem Great Alaskan Lumbar Jack Show biểu diễn kỹ thuật tuyệt chiêu của các tay thợ rừng khai thác gỗ ở đây.
clip_image064
clip_image066
Thi đấu tài lăn cột dưới nước. Thử đoán xem ai sẽ ngã xuống nước trước?
…..
Hơn một nửa ngày bận rộn nhưng đầy hứng thú và học hỏi được rất nhiều về văn hóa nghệ thuật của Tlingit và Haida qua totem, ca vũ của dân bản địa vùng Đông Nam Alaska ở Ketchikan. Có nhiều điểm tương đồng của văn hóa Tlingit, Haida với văn hóa cổ Việt. Ta có thể dùng văn hóa cổ Việt để hiểu văn hóa các tộc này và ngược lại dùng văn hóa của họ để xác thực, kiểm chứng văn hóa cổ Việt.
Tầu khởi hành sớm vào lúc hai giờ rưỡi chiều để sáng mai tới Juneau vì con đường từ Ketchikan tới bến Juneau khá dài.
.Thủ đô Juneau.
(còn nữa).

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: