GƯƠNG ĐỒNG TRUNG QUỐC, MỘT KHUÔN MẶT ĐỐI CỰC NÒNG NỌC, ÂM DƯƠNG CỦA TRỐNG ĐỒNG ĐÔNG SƠN (1).

(*Nếu cần bấm hai lần vào tựa bài để mở bài).

 

GƯƠNG ĐỒNG TRUNG QUỐC, MỘT KHUÔN MẶT ĐỐI CỰC NÒNG NỌC,

ÂM DƯƠNG CỦA TRỐNG ĐỒNG ĐÔNG SƠN.

(Phần 1)

Nguyễn Xuân Quang

Tổng Quát

Tổng quát gương là một mặt sáng phản chiếu.

Nguyên sơ nhất con người dùng mặt nước, như nước đựng trong một chiếc chậu, để làm gương. Sau đó mới chế tạo bằng các vật rắn, kim loại có mặt sáng phản chiếu. Công dụng duy tục chính của gương thường là dành cho phái nữ dùng để soi mặt.

Gương đồng đã được tìm thấy trong nhiều nền văn hóa cổ từ Etruscan, Ý, tới Trung Hoa.

clip_image001

Một gương đồng Thời Đồ Sắt từ 120-80 TTL tìm thấy ở St Keverne, Anh Quốc.

Gương đồng Ai Cập được làm từ năm 2.900 Trước Tây Lịch (TTL).

Trong nền văn hóa Thung Lũng Sông Ấn (Indus Valley), gương đồng có tuổi khoảng giữa năm 2.800 và 2.500 TTL.

Một vài gương đồng thô sơ đã tìm thấy ở Trung Hoa từ thời Tân Thạch thuộc văn hoá Qijia khoảng 2,000 TTL.

GƯƠNG ĐỒNG ĐÔNG NAM Á.

Gương đồng có nguồn gốc ở Trung Quốc, cao điểm nở rộ nhất là vào Thời Hán và Đường, lan tỏa ra các vùng lân cận và tới các vùng xa có tiếp cận với văn hóa Trung Quốc.

1. Gương Đồng Trung Hoa

Sơ Lược Lịch Sử Gương Đồng Trung Hoa.

Như đã nói ở trên, một vài gương đồng thô sơ đã tìm thấy ở Trung Hoa từ thời Tân Thạch thuộc văn hoá Qijia khoảng 2,000 TTL. Các gương đồng sớm nhất hoàn hảo hơn tìm thấy từ các mộ đời nhà Thương. Mãi cho tới thời Nhà Châu chúng mới trở thành quan trọng ở Trung Hoa. Chúng được dùng ở các tỉnh phía Nam của Hồ Nam, Hồ Bắc và An Huy. Tuy nhiên cho tới trước Thời Chiến Quốc (475-221 TTL), gương đồng vẫn chưa phổ thông, chỉ tìm được khoảng chừng 20 chiếc. Cho tới Thời Chiến Quốc, Thời Hán (206 TTL-220 STL) và Thời Đường (618-907) thì gương đồng mới phổ thông.

http://arts.cultural-china.com/en/30Arts9416.html

Khi tiếp xúc với người Tây phương vào thời Nhà Thanh, gương đồng Trung Hoa được thay thế dần bởi gương thủy tinh như hiện nay.

Gương đồng Trung Quốc thường tròn có một mặt đánh bóng sáng để phản chiếu và mặt kia có trang trí. Ở giữa thường có núm để treo hay đeo vào người. Kỹ thuật chế tạo và nghệ thuật trang trí của gương đồng thay đổi theo từng thời đại.

-Thời Chiến Quốc.

Gương đồng thời Chiến Quốc có thể chia ra làm hai loại bắc và nam dựa theo trang trí khác nhau. Gương đồng phía bắcít trang trí với số lượng ít, trong khi gương phía nam, tinh tế với số lượng nhiều và có nhiều trang trí. Gương Thời Chiến Quốc thường tròn trang trí với núi, thú vật, hoa lá.

clip_image003

Gương đồng Thời Chiến Quốc loại hai tầng trang trí rồng đan vào nhau.

(The Cotsen Collection, O-0648

Photograph by Bruce M. White, 2009).

-Thời Nhà Hán

Thời Hán là giai đoạn chủ chốt cho sự phát triển kỹ thuật làm gương đồng. Gương được thiết kế tuyệt hảo và có các hình thái trang trí đa dạng. Gương được chế tạo với một lượng lớn với nhiều thể loại nhất và với những hình thái tiêu biểu tuyệt vời nhất. Gương mỏng, láng, có núm ở tâm với các trang trí thanh lịch, là một thứ bảo vật của mỹ nghệ cổ Trung Hoa.

 

Từ đời Hán này, chúng mới được phổ biến lan truyền đi khắp Trung Hoa (British Museum, London).

clip_image005

 

Gương đồng Tây Hán (206 TTL–8 STL) với trang trí hình bốn góc, cỏ, sao và các cung liên kết với nhau (The Cotsen Collection, O-0313

Photograph by Bruce M. White, 2009).

Gương đồng thời Hán nổi tiếng là loại có trang trí hình thái giống các chữ TLV và được cho là loại gương vũ trụ (cosmic mirrors) (xem dưới).

clip_image007

Ba loại gương đồng đời Hán: số 11: loại trang trí hình chữ TLV (thế kỷ thứ nhất TTL) dùng bói toán; số 12: gương đồng trang trí với các hình lịch sử, Tây Nam Trung Hoa, thế kỷ thứ 3 STL và số 13 gương đồng trang trí với các hình thần thánh, Tây Nam Trung Hoa thế kỷ 2-3 STL (ảnh của tác giả chụp tại British Museum, London).

Độc đáo nhất là loại gương đồng trong suốt (transparent) (xem dưới).

-Thời Nhà Đường (618-906 STL).

Nhà Đường là một đỉnh cao nữa của sự phát triển của gương đồng. Kỹ thuật đúc gương được hoàn chỉnh hơn và cũng nhờ đời sống người dân tốt hơn. Gương đồng đời Đường dầy với trang trí thanh tao. Ngoài loại tròn, có thêm nhiều thể dạng khác như hình thoi, hình hoa hướng dương vân vân… Dựa theo trang trí có thể phân chia gương ra là những loại trang trí với hoa và chim, với chim phượng, với linh thú phù trợ, với rồng và với hình người. Thêm vào đó, sự phổ thông hóa của Dịch vào thời này cũng thấy rõ qua các gương có hình thái bát quái.

Ngoài ra, Nhà Đường qua con Đường Tơ Lụa, đã tiếp xúc và giao lưu văn hóa với các quốc gia như Ấn Độ, Ba Tư và Ai Cập, nhiều yếu tố mỹ thuật mượn từ phương Tây bắt đầu xuất hiện trong các thiết kế Trung Hoa như các dây nho, hoa lá lạ và dát chỉ bạc, khảm pha lê, ngọc trai…. Những yếu tố này cũng thấy trên gương đồng.

clip_image009

 

Gương đồng Đời Đường chia làm hai phần với hình thái hoa, có dát hạt đồng và khảm thủy tinh, ngọc lam (turquoise), ngọc trai (The Cotsen Collection, O-0865 Photograph by Bruce M. White, 2009).

clip_image011

Bên trái, gương Đời Đường (618-906 STL) (Tặng phẩm của Dr Stephen Blair để tưởng nhớ Armand J. Labbe, mã số BMCA 2005 34.1) bên trái có hình các con thú lạ đùa dỡn giữa những dây nho có chùm quả với chim bay. Viền ngoài cùng có khắc hình giống như một thứ chữ lạ.

Gương bên phải Đời Đường (tặng phẩm của Mr James Corona BMCA 2000 64.4), có hình những con thú giống chó và chó sói chân quay ra ngoài, đuôi có chùm lông đang nhẩy nhót đùa giỡn giữa những dây nho đang có quả. Có nhiều giải thích về nguồn gốc và ý nghĩa của nho và các con thú lạ, thường được cho là những linh thú thấy nhiều từ thời Lục Triều (Six Dynasties) đến Đời Tùy và đầu nhà Đường. Sự kết hợp giữa cás linh thú này và nho là một loại nghệ thuật có nguồn gốc Trung Hoa và ngoại quốc. Nho là một thứ quả lạ từ ngoại quốc nhập vào Trung Hoa và được cho là do Zhang Qian, một sứ giả của Vũ Đế nhà Hán mang về Trung Hoa trong chuyến đi qua phương Tây bằng con Đường Tơ Lụa vào năm 128-136 TTL.

(ảnh của tác giả chụp tại Bower Museum, Orange County, CA).

Ta cũng biết thơ Đường có nhắc tới một thứ rượu quí ‘Bồ Đào Mỹ Tửu Dạ Quang Bôi’ làm từ một thứ quả có gốc ngoại quốc. Bồ Đào Tửu là Rượu làm từ ‘quả tròn đỏ’ tức rượu nho đỏ. Bồ Đào Nha là Nhà (Xứ) làm Rượu Nho (tên xứ Bồ Đào Nha Portugal có gốc từ rượu nho Port).

-Các Thời Khác.

Sự sản xuất gương đồng tàn lụi dần từ thời nhà Đường và tới thời Nhà Thanh tàn lụi hẳn khi Trung Hoa tiếp xúc với Tây Phuơng. Như đã nói ở trên, sau đó, gương thủy tinh của Ậu châu thay thế cho gương đồng.

Gương Đồng Đặc Biệt Trong Sut.

Nhà Hán có một loại gương rất đặc biệt được cho là gương thần (magic mirrors) mà các nhà khảo cổ học Trung Quốc gọi là gương ‘trong suốt’ (transparent’) (Ngày nay ở Trung Quốc chỉ còn có 4 chiếc hiện lưu giữ tại Viện Bảo Tàng Thượng Hải Trung Quốc mà chúng tôi may mắn đã được chiêm ngưỡng tận mắt). Nếu chiếu một luồng ánh sáng mạnh vào mặt gương, gương có thể chiếu các trang trí của mặt sau lên tường.

clip_image013

Gương đồng đời Tây Hán (206-TTL-8 STL) ‘trong suốt’, Viện Bảo Tàng Thượng Hải, Trung Quốc (ảnh của tác giả).

Sau đây là cách giải thích của Viện Bảo Tàng Thượng Hải:

clip_image015

Lời giải thích bằng Anh ngữ này của Viện Bảo Tàng hơi có vẻ không ‘trong sáng’ lắm!

Giải thích nôm na thì gương trong suốt được chế tạo theo một phương cách đặc biệt khiến mặt láng gương có những điểm lồi lõm, mấp mô như ‘núi đồi và thung lũng’ li ti. Sự phóng đại các hạt mấp mô li li này bằng ánh sáng mạnh đưa tới độ phản chiếu khác nhau dẫn tới sự tạo ra hình ảnh.

Người xưa tin rằng loại gương trong suốt này là ‘gương thần’ có khả năng siêu nhiên xua đuổi, trừ khử được tà ma.

Tại Nhật Bản, trong các gương có gốc từ Trung Hoa cũng tìm thấy loại gương trong suốt này.

Đó là hai chiếc gương tìm thấy trong mộ của Higashinomiya ở Inuyama, Quận Aichi và thuộc sở hữu của Viện Bảo Tàng Quốc Gia Kyoto. Gương có tên là Sankakubuchi Shinjukyo, được cho là làm vào thế kỷ thứ 3. Mặt sau có khắc nổi trang trí các linh thú thần kỳ.

Tác giả Tsuyoshi Sato, một nhân viên trong ban điều hành bảo tàng viện, tin rằng các vua chúa cai trị Nhật dùng ‘gương thần’ này để triệu thỉnh các hình ảnh của các vị thần núi (sơn tinh) và các linh thú nhà trời trong các cuộc tế lễ mặt trời. ‘Tôi tin chúng có một cái gì dính dáng với tục tế lễ mặt trời’.

Gương được cho là liên kết với hoàng hậu Himiko bởi vì có khắc năm 239, lúc một sứ giả Trung Hoa trao tặng cho Nhật 100 chiếc gương đồng.

Để nghiên cứu, các nhà khảo cổ Nhật đã tái tạo lại một chiếc gương trong suốt này và thấy rõ khi ánh sáng chiếu lên mặt một chiếc gương tái tạo Sankakubuchi Shinjukyo, các hình thái trang trí khắc ở mặt sau gương phản chiếu lên tường tại Bảo Tàng Viện Quốc Gia Kyoto.

clip_image017

· clip_image018

· clip_image019

· clip_image020

Sự nghiên cứu này cũng cho thấy các chỗ lồi lõm li ti, không bằng phẳng mà mắt thường không nhìn thấy ở mặt láng của gương tạo ra trong giai đoạn mài bóng, tái tạo lại các hình thái ở mặt sau của gương khi chiếu ánh sánh vào mặt trước và phản chiếu lên tường (http://heritageofjapan.wordpress.com).

Dĩ nhiên gương đồng Trung Hoa, nhất là gương Đời Hán cũng lan truyền tới các quốc gia khác có liên hệ với Trung Hoa ở Đông Nam Á như Việt Nam, Đại Hàn, Đài Loan…

2. Gương Đồng ở Việt Nam và Vùng Bách Việt.

Việt Nam và các tộc thuộc Bách Việt bị ảnh hưởng văn hóa nhà Hán nên dĩ nhiên cũng thấy có gương đồng (có thể nhập từ Trung Hoa vào hay làm tại chỗ).

-Việt Nam

Xin đưa ra vài hình ảnh gương đồng tìm thấy ở Việt Nam trước đây trong cuốn Archaeological Research in Indo-China của Olov R. T. Janse do Cambridge Massachusettes, Harvard University Press xuất bản 1951.

clip_image022

Một gương đồng Đời Hán, Plate 100 (ảnh EFEO) (nguồn: Olov R. T. Janse, Archaeological Research in Indo-China, Cambridge Massachusetts, Harvard University Press, 1951).

clip_image024

Gương đồng Mân Thôn (Thọ Xuân), plate 120 (ảnh EFEO).

clip_image026

Hình vẽ gương đồng Thung Thôn (Quảng Xương), Thanh Hóa, mộ 1B.

clip_image028

Plate 29.

Gương đồng Bìm Sơn (Hà Trung), mộ số 1.

clip_image030

Gương Hậu Lộc (Lạch Trường), Thanh Hóa.

Gương Hậu Lộc có bốn nhóm thú ở tứ phương ứng với tứ tượng. Các con thú này là những thú biểu của Bách Việt, gồm có 5 con còn ở dạng thiên nhiên chưa thần thoại hóa, khác với các thú trên gương nhà Hán, chỉ có 4 con linh thú long, li, qui, phượng. Góc phải dưới có hình chim trĩ ứng với tượng Lửa, Càn (Trĩ Lửa có một khuôn mặt biểu tượng cho Đế Minh). Đối diện là nhóm hai con thú: rắn có đuôi cong hình móc xoắn nước và rùa ứng với tượng Nước (trời và đất) Chấn (rắn nước và rùa vàng kim qui là biểu tương của Lạc Long Quân). Góc trái dương hình con thú bốn chân dáng hươu không sừng (con cái, con nái, con nai), người có đốm là con nai sao ứng với tượng Đất Núi Li (Âu Cơ Núi có biểu tượng là con nai sao). Đối diện là con thú bốn chân đang há miệng tru, hú, sủa , đuôi thật là dài, cong vòng cung là con chó lang sói, thiên cẩu ứng với tượng Gió Đoài vũ trụ (Lang trời là thú biểu của Hùng Vương Bầu Trời, Gió).

Gương này là gương biểu của Âu Cơ Tốn-Lạc Long Quân Chấn. Đây là dạng Lạc Long Quân Chấn hôn phối với Âu Cơ Tốn trong Tiên Thiên bát quái mang tính sinh tạo cõi tạo hóa (Xem thêm chi tiết ở phần Giải Đọc Gương Đồng ở dưới).

-Các tộc Bách Việt khác.

. Điền Việt

clip_image032

Gương đồng Điền Việt, Nam Trung Quốc.

1. Gương trên cùng: trang trí với lá cỏ.

2. Gương giữa: trang trí với các cục u nổi.

3. Gương dưới cùng với các chữ Hán.

(Nguồn: Zhang Zengqi, The Complete Works of Yunnan National Fine Arts, Bronze Arts of the Dian Kingdom).

.Nam Việt

Triệu Đà vốn là một tướng nhà Hán, nên hiển nhiên Nam Việt có sự hiện diện của gương đồng nhà Hán.

Một gương đồng kiểu nhà Hán thấy trong mộ Triệu Mo tại Bào Tàng Viện Nam Việt Vương, Quảng Châu (ảnh của tác giả).

3. Gương Đồng Nhật Bản

Nhật Bản có rất nhiều gương đồng. Như đã biết, sứ giả Trung Quốc đã tặng vua chúa Nhật bản cả trăm chiếc gương đồng, trong đó có cả loại gương thần trong suốt.

Nhật Bản có nhiều gương đồng là một điều dễ hiểu vì gương là biểu tượng của nữ thần Thái Dương Amaterasu và là quốc bảo của Nhật. Theo truyền thuyết, Thái Dương Thần Nữ Amaterasu một lần tức giận với em là Thần Mặt Trăng Susanoo, bà chui vào hang, khiến thế giới chìm trong bóng tối. Các vị thần khác đã tổ chức lễ hội và dùng một chiếc gương để lừa dụ bà ra khỏi hang. Thế giới lại có mặt trời trở lại. Về sau bà trao tặng một chiếc gương “Bát Chỉ” (Yata No Kagami) cho cháu mình là Nunigi-no-Mikoto khi ông xuống thế gian khai sáng nước Nhật. Tại ngôi Điện Lớn (Great Shine) ở Ise thờ bà có thờ một chiếc gương lớn (xem dưới). Ngày nay gương, kiếm và viên ngọc là ba thần khí (Sanshu no Jing), ba vương biểu của Hoàng gia Nhật.

Vì vậy mà từ cổ Nhật đã chế tạo ra gương đồng theo phong thái gương Trung Hoa. Nhưng đặc biệt là Nhật đã chế tạo ra một loại gương đồng có thêm nét đặc thù mà gương Trung Hoa không có. Đó là loại ‘gương chuông’ (Belled mirrors), theo tôi đúng hơn phải gọi là gương lục lạc.

Gương đồng Nhật được gọi là ‘gương chuông’ vì có kèm thêm những chiếc lục lạc thấy vào thời Cổ Phần (Kofun 300-500 STL) (Kofun là Cổ Phần có nghĩa là mộ cổ. Kofun thuộc thời đại Yamato với nét văn hóa cá biệt là những ngôi mộ có hình dạng và kiến trúc rất đặc biệt. Nền văn hoá Cổ Phần này liên hệ với nền văn hóa Gò Đống Bách Việt).

clip_image036

Một chiếc gương đồng lục lạc Nhật Bản thời Cổ Phần có 6 chiếc lục lạc.

 

Gương giống hệt gương đồng nhà Hán loại gương có trang trí hình các chữ TLV (xem dưới ở phần Giải Đọc) nhưng các con chim thú ở bốn hướng không giống như gương Hán mà chỉ có một cặp chim nhìn đối diện nhau.

clip_image038

Một gương đồng lục lạc có 5 lục lạc, một chiếc còn nguyên vẹn, còn hoạt động

(L. Smith, V. Harris and T. Clark, Japanese art: masterpieces in London, The British Museum Press, 1990).

(xem chi tiết của gương này ở Phần Giải Đọc Gương Đồng ở dưới).

Gương có thêm những lục lạc là những nét đặc biệt của gương đồng Nhật, không thấy ở gương đồng nhà Hán. Gương lục lạc này được cho là một dụng cụ của pháp sư, thầy mo, thầy thuốc dùng trong tế lễ, trong đó có cả tế lễ mặt trời.

(còn nữa).

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: