TIỂU BANG MISSOURI MƯƠI ĐIỀU…

(*Nếu cần bấm hai lần vào tựa bài để mở bài).

TIỂU BANG MISSOURI MƯƠI ĐIỀU…

Nguyễn Xuân Quang

1. Tổng Quát

Tiểu bang Missouri (MO) ở miền Trung Tây Hoa Kỳ gồm 114 quận và một thành phố độc lập là St Louis.

clip_image001

Bản đồ các tiểu bang Hoa Kỳ (nguồn: funny-pictures.picphotos.net).

 

clip_image002

Cờ Missouri

(nguồn: hort.purdue.edu).

Missouri gọi tắt là MO.

Có một điểm thú vị là bang này có biệt danh là Show-Me State (‘Tiểu Bang Hãy Chỉ Cho Tôi Biết’, ‘Hãy Nói Rõ Ra Cho Tôi Biết’). Câu thành ngữ ‘I’m from Missouri’ thường được dùng để nói là ‘tôi không tin, tôi chưa tin những điều đã nói’.

Nguồn gốc của câu châm ngôn (motto) này được cho là phát nguồn từ bài diễn văn của Thượng Nghị Sĩ Willard Vandiver năm 1899. Ông tuyên bố ‘Tôi tới từ một vùng trồng ngô, bắp, trồng bông vải và thuộc Đảng Dân Chủ, những lời nói hùng biện rỗng tuếch không thể thuyết phục tôi cũng như làm thỏa mãn tôi. Tôi tới từ Missouri và quí vị phải chỉ rõ ra, nói rõ ra cho tôi biết’.

Tuy nhiên các nhà khảo cứu nhận thấy rằng câu nói đó đã có từ trước khi ông thượng nghị sĩ này nói. Theo truyền thuyết khác, cho rằng các thợ mỏ chì đến từ Leadville, Colorado thay cho các thợ mỏ địa phương đang đình công và vì xa lạ với các phương pháp khai mỏ tại Missouri nên thường nói ‘show me’.

Có một sự trùng hợp lý thú và dễ nhớ là tiểu bang Missouri viết tắt là MO cùng âm với từ MÔ của người Huế hay dùng. Mô cũng có một nghĩa là không, không biết chi cả: mô có biết, có biết chi mô, có biết mô tê chi đâu. Show Me. Phương ngữ MÔ của Huế mang một ý nghĩa của biệt danh ‘Show Me’của tiểu bang MO. Tiểu bang MO có biệt danh là MÔ!

Missouri cũng được biết là ‘The Cave State’ (Tiểu Bang của Hang Hốc) với hơn 6.000 cái hang (đứng thứ nhì sau Tennessee). Quận Perry có nhiều hang nhất và có hang dài nhất trong tiểu bang MO.

Các biệt danh khác của tiểu bang là ‘The Lead State’ (Tiểu Bang Chì), ‘The Ozark State’ (Tiểu Bang Núi Ozark’), ‘Mother of the West’ (Mẹ của Miền Tây Hoa Kỳ). ‘The Iron Mountain State’ (Tiểu Bang Núi Sắt) và ‘Pennsylvania of the West’ (Pennsylvania của Miền Tây)’

Câu châm ngôn của MO là câu Latin ‘Salus Populi Suprema Lex Esto’ có nghĩa là ‘Let the welfare of the people be the supreme law’ (‘Hãy để sự an sinh của con người là luật tối thượng’).

2. Địa Lý

Tiểu bang nằm tại giao điểm của ba dòng sông ở Bắc Mỹ với hợp lưu của sông Mississipi và sông Misouri gần St Louis và hợp lưu sông Ohio và Mississipi ở phía bắc Bootheel.

clip_image004

(nguồn: funny-pictures.picphotos.net).

Dòng sông Missouri chẩy từ tây qua đông nối hai thành phố lớn nhất là Kansas City và St Louis. Sông này chia Missouri ra làm hai phần: phía bắc là vùng cánh đồng thoai thoải, phía nam là cao nguyên của rặng núi Ozark.

Missouri là khởi điểm, chỗ xuất phát của ba con đường mòn Tây Tiến về Miền Viễn Tây Hoa Kỳ là Pony Express, con đường mòn Santa Fe và Oregon.

Bang MO có biên giới chung với 8 tiểu bang khác:

clip_image005

(nguồn: landinstitute.org).

phía bắc với Iowa, phía đông, ngang qua sông Mississipi với Illinois, Kentucky và Tennessee; phía nam với Arkansas và phía tây với Oklahoma, Kansas và Nebraska (ngang qua sông Missouri).

Bốn vùng thị tứ lớn nhất là St Louis, Kansas City, Spring Field và Columbia.

3. Một Chút Lịch Sử

 

-Vài Dòng Về Người Thổ Dân, Bản Địa.

Tên Missouri đặt theo tên thổ dân Mỹ châu, một tộc nói tiếng Sioux. Họ được gọi là Ouemessourita (Wimihsoorita) có nghĩa là ‘Người có thuyền độc mộc’ bởi những người nói tiếng Miami-illinois. Về sau người Âu châu gọi các người ở Missouri là Illini.

Sioux có một nghĩa là Rắn. Các tộc “Người Có Thuyền Độc Mộc’ ở vùng sông nước này nói ngôn ngữ đại tộc Rắn Sioux thuộc họ nhà Rắn.

Cũng vì vậy họ rất giỏi về sông nước, sống ở đồng bằng, châu thổ các con sông lớn. Đây chính là vùng Đồng Bằng Lớn Great Plaine, trũng thấp ở Trung Tây Hoa Kỳ. Nơi được mệnh danh là cái ‘Đáy của Hoa Kỳ’ (‘The Bottom of America’).

Đặc biệt họ dùng thuyền độc mộc tức loại thuyền làm bằng cách khoét từ một thân cây lớn (dugout). Thuyền độc mộc là một nét đặc biệt của các tộc sông nước Lạc Việt thuộc ngành Rắn Rồng Lạc Long Quân.

Thổ dân sống ở MO hàng ngàn năm trước khi người Âu châu tới. Khai quật khảo cổ học dọc theo các con sông cho thấy vùng này đã có người ở hơn 7.000 năm. Trước 1.000 STL đã có một nền văn hóa Mississipi, những người này đã tạo dựng ra những trung tâm phố thị tại nơi mà ngày nay là St Louis và ngang qua công Mississipi tại Cahokia, gần Collisville ngày nay. Cahokia là thành phố bản địa đầu tiên lớn nhất Hoa Kỳ với hàng ngàn người ở, họ xây đắp các gò đống lớn với mục đích tế lễ trời đất, thờ phượng, mai táng, chính trị và xã hội. Có tới 120 gò đống, ngày nay còn lại khoảng 80. Missouri được mệnh danh là tiểu bang Gò Đống.

Các gò đống có đỉnh bằng, hình mái nhà hay hình nón. Gò đống lớn nhất ngày nay còn lại được gọi là Monks Mound (Gò Pháp Sư) ở Cahokia và được UNESCO thừa nhận là một Địa Danh Di Sản Văn Hóa Thế Giới.

clip_image007

Monks Mound, Cahokia (Wikipedia).

clip_image009

Thành phố Gò Đống Cahokia phục dựng lại (nguồn: William Iseminger, Cahokia Mounds, America’s First City).

Cahokia là trung tâm giao thương vùng liên lạc từ vùng Đại Hồ tới Vịnh Mexico.

Tại đây các nhà khảo cổ đào tìm được một tấm thạch bài có hình Người Chim (Birdman):
clip_image011
Người Chim Cahokia có mũi mỏ chim, có cánh, có hình trứng ở ngực trên tấm thạch bài sa thạch tìm thấy tại Monks Mound năm 1971 (hình của Pete Bostrom).
Hình này được dùng làm biểu hiệu cho Cahokia Mounds.
Ta thấy họ có nhiều điểm tương đồng với Lạc Việt:
-Họ từ vùng duyên hải Đông Nam Á qua châu Mỹ.
-Họ là tộc ‘Thuyền Độc Mộc’ sống vùng sông nước thuộc đại tộc nói tiếng Rắn Sioux.
Lạc Việt Rắn Rồng Lạc Long Quân sống vùng sông biển, giỏi về sông nước cũng dùng thuyền độc mộc. Tại Magagascar ngày nay còn dùng nhiều các thuyền độc mộc là loại thuyền mà tổ tiên họ đã dùng đi từ Đông Nam Á, tới Madagasca (ngôn ngữ Magdagascar có phần liên hệ với tiếng Mã-Nam Dương và Nam Á).
-Họ đắp Gò Đống dùng để tế lễ, thờ phượng, mai táng, chiêm nghiệm thiên văn, năm tháng, làm nơi ở cho giới lãnh đạo, pháp sư…
Lạc Việt cũng vậy, chúng ta có Gò Đống Đa, Đống Lã, Đống Anh, Đống Hoa…
-Họ có tộc Người Chim Birdman (thuộc đại tộc Trứng Vũ Trụ hay Thế gian diễn tả bằng hình trứng ở ngực).
Lạc Việt có ngành Chim ứng với Nàng Lửa, nữ thần thái dương Âu Cơ (sinh ra từ bọc Trứng của Âu Cơ).
Như thế họ có hai ngành Rắn và Chim tương đồng với chúng ta có Chim Rắn, Tiên Rồng.
(sẽ có bài viết riêng về Sự Tương Đồng Giữa Thổ Dân Mỹ Châu và Cổ Việt và Thành Phố Cổ Cahokia Đầu Tiên Lớn Nhất của Thổ Dân ở Hoa Kỳ này).
 -Người Âu Châu Đến MO.

Vùng bang Missouri hiện nay là vùng đất mua của Pháp nằm trong dịch vụ mua đất Louisiana và lúc đó trở thành Địa Giới Missouri (Missouri Territory). Một phần của Địa Giới được chấp nhận vào Hiệp Chủng Quốc thành bang thứ 24 ngày 10-8, 1821.

Người Âu châu đầu tiên đến MO lập nghiệp là người Canada gốc Pháp tại nơi ngày nay là Ste Geneviève, cách St Louis một giờ lái xe.

St Louis được người Pháp đến từ New Orleans thành lập vào năm 1764.

Từ năm 1764 đến 1803, người Âu châu kiểm soát vùng phía Tây sông Mississipi cho tới vùng cực bắc sông Missouri gọi là Louisiana. Để chống lại người Anh, người Pháp liên kết với Tây Ban Nha bằng cách nhường sự cai quản vùng này cho T ây Ban Nha. Người Tây Ban Nha tới St. Louis vào tháng 9 năm 1767.

Sau khi Hoa K ỳ mua lại, St Louis trở thành trung tâm giao thương toàn vùng về lông thú với Thổ Dân Bản Địa, nới rộng thêm tới thượng lưu sông Mississipi và Missouri, thống lĩnh kinh tế vùng trong nhiều thập niên.

Hàng chuyên chở về New Orleans để xuất cảng sang Âu châu. St Louis trở thành một trung tâm tài chính. Vị trí nằm gần hợp lưu sông Illinois cũng là nơi vận chuyển nông phẩm từ nhiều nơi trong vùng.

St Louis phát triển mạnh thêm sau khi phát minh ra ‘thuyền hơi nước’ (steamboat).

4. Các Sắc Dân Hiện Nay

Thống kê 2011 cho thấy MO có 84% dân da trắng, 11.7 dân Mỹ-Châu Phi, 0.5 Thổ dân Mỹ châu và Alaska, 1.7 Mỹ-Á châu, 0.1 Hawaii và các đảo Thái Bình Dương khác.

Dân Mỹ gốc Đức có mặt khắp nơi ở MO.

Dân gốc Pháp Creoles tập trung ở Thung Lũng Sông Mississipi, nam St Louis.

Kansas City là nơi tập trung nhiều cộng đồng Mỹ Latin, nhất là Mễ, châu Phi (Sudan, Somalia và Nigeria) và Đông Nam Á trong đó có Việt Nam kể cả Tầu và Phi Luật Tân.

Mỹ gốc Đông Âu có Bosnia.

Một số đáng kể thổ dân Cherokee sống ở MO.

5. Chính Trị

Mặc dầu ngày nay MO được coi là một phần của miền Trung Tây, nhưng theo lịch sử MO được nhiều người cho là thuộc miền Nam, phần chính là do các di dân từ miền Nam tới định cư và vì chế độ dùng nô lệ trước thời Nội Chiến. Nhiều dân định cư Hoa Kỳ lúc đầu ở miền tây Missouri đến từ phía trên của Miền Nam mang theo họ nhiều nô lệ châu Phi để làm việc lao động, nên họ muốn duy trì chế độ nô lệ. Họ phần lớn ở 17 quận dọc theo sông Missouri, ở một vùng đất bằng để làm nông và trở thành nơi gọi là ‘Little Dixie’ (từ Dixie chỉ các tiểu bang Miền Nam).

Vào đầu những năm 1830, Người Mormon di cư từ các tiểu bang phía bắc và Canada đến lập nghiệp gần Independence. Sự bất hòa về tôn giáo và chính sách nô lệ (người Mormon từ miền Bắc có tôn giáo không chấp nhận chính sách nô lệ). Trận chiến Mormon xẩy ra năm 1838. Cuối cùng người Mormons bị trục xuất ra khỏi Missouri và tài sản của họ bị tịch thu.

Mầm mống phân chia Nam Bắc manh nha.

Nhiều di dân Ái Nhĩ Lan và Đức tới MO vào cuối những năm 1840 và 1850. Phần lớn theo Thiên Chúa giáo (trong khi dân ‘gốc’ theo Tin Lành).

Di dân Ái Nhĩ Lan bỏ nước ra đi vì nạn đói và sự đè nén của chính quyền Ái Nhĩ Lan, còn di dân Đức vì cách mạng nổi dậy. Cả hai đều không có thiện cảm với chính sách nô lệ.

Trong cuộc Nội Chiến Nam Bắc, dĩ nhiên phần dân kỳ cựu và các nông trại theo Miền Nam duy trì chính sách nô lệ. Một biến cố đáng ghi nhớ gọi là ‘Cuộc Thảm Sát ở St Louis’.

Thống đốc Claiborne F. Jackson ra lệnh trưng dụng vài trăm nhân viên trong lực lượng quân sự tiểu bang đem về huấn luyện tại một trại lính ở St Louis để phòng thủ.

Được báo động bởi tin này, tướng Nathaniel Lyon của Union đem quân đánh trước và các quân lính tiểu bang phải đầu hàng. Lyon cho quân dưới quyền của mình, phần lớn là người di dân gốc Đức chưa nói được tiếng Anh, giải tù binh qua các đường phố để răn đe. Dân chúng phẫn nộ và lính của Lyon đã nổ súng bắn vào các tù binh không có võ khí và bắn cả vào đám đông trong đó có cả đàn bà và trẻ em. Biến cố này gọi là ‘St Louis Massacre’.

Với mục đích khôi hài, sự phân chia Nam Bắc, ngày nay còn thấy qua sự phân chia nhà vệ sinh Nam Bắc ở khu hội trường của Show Dixie Stampede do Dolly Parton làm chủ ở Brandson, MO.

clip_image013

Nhà vệ sinh Nam Bắc (ảnh của tác giả).

6. Khí Hậu

Khí hậu MO là khí hậu nội địa ẩm nóng. MO cũng có những lúc với thời tiết khắc nghiệt với sấm dông và bão lốc xoáy (tornado). Năm 2011 bão lốc xoáy Joplin phá hủy 1/3 thành phố làm thiệt hại 1-3 tỷ Mỹ kim,  làm thiệt mạng 159 người và bị thương trên 1.000 người.

7. Giai Đoạn Kỹ Nghệ và Tân Tiến Hóa.

Giai đoạn ở giữa thời kỳ Chiến Tranh Nam Bắc và cuối Thế Chiến Thứ II, MO chuyển từ kinh tế nông nghiệp qua kinh tế-nông nghiệp-dịch vụ-kỹ nghệ. Sự bành trướng của đường xe lửa biến Kansas City trở thành cái trục tâm điểm chính của giao thông toàn Hoa Kỳ. Với phát minh ra những toa xe tủ lạnh cũng biến Kansas City thành trung tâm chính đóng gói thịt từ kỹ nghệ chăn nuôi gia súc đến từ Texas. Điểm này giải thích tại sao Kansas City là Thủ Đô Thịt Nướng BBQ của thế giới như đã viết trong bài Mươi Điều về Kansas City (xem bài viết này).

Tới thế kỷ 19, di dân Đức tạo dựng được một kỹ nghệ làm rượu dọc theo sông Missouri và kỹ nghệ làm bia ở St Louis.

8. Tài Nguyên

Nông phẩm chính là thịt bò, đậu nành, heo, sản phẩm sữa, cỏ khô, bắp, gia cầm, bo bo, bông vài, gạo và trứng.

MO có một lượng đá vôi rất lớn nên có tới 6.000 cái hang vì thế được mệnh danh là ‘The Cave State’ (Tiểu Bang của Hang Hốc). MO sản xuất vôi đứng vào bậc hàng đầu, đá vôi là chất cốt yếu để làm xi măng Portland.

MO cũng phát triển về khoa học và môi trường kỹ thuật sinh học. Công ty về gene lớn nhất Hoa Kỳ Monsanto đặt căn cứ tại St Louis.

MO là tiểu bang duy nhất có hai Nhà Băng Dự Trữ Liên Bang: một ở Kansas City (Kansas City Mươi Điều) và một ở St Louis.

 9. Luật Lệ Buông Thả (Laissez-faire) về Rượu và Thuốc Lá.
 MO nổi tiếng về thái độ “bảo thủ” đối với thể chế điều hành. MO là tiểu bang chế tạo rượu và thuốc lá dẫn đầu ở Hoa Kỳ. Điều lệ về rượu và thuốc lá ở MO là một trong laissez-faire nhất ở Hoa Kỳ.
MO được xếp hạng nhất trong quốc gia về tự do dùng thuốc lá. Với số di dân gốc Đức lớn và sự phát triển của kỹ nghệ nấu rượu bia, MO có những luật về rượu dễ dãi nhất.
 10. Các Thành Phố Lớn
 Năm Thành Phố Lớn nhất của MO là Kansas City, St Louis, Springfield, Indepence và Columbia.

Jefferson là thủ đô của MO nhưng chỉ là một thủ phủ nhỏ (giống như Sacramento của California).

Branson là địa điểm du lịch thu hút du khách nhất của MO ở Ozarks, tây nam MO.

A. Kansas City

Đã viết, xem Kansas Mươi Điều ở Categories Hình Ảnh số 63.

B. St Louis

Xem St Louis Mươi Điều… trong số này

(ở Categories Hình Ảnh, số 64).

C. Springfield và Branson.

(xem bài viết trong số tới).

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: