GHÉP CƠ QUAN THÂN NGƯỜI

(*Nếu cần, bấm hai lần vào Tựa Bài để mở bài).

 

                GHÉP CƠ QUAN THÂN NGƯỜI

                   bác sĩ Nguyễn Xuân Quang 

Ghép cơ quan thân người đã thấy nói trong truyền thuyết. Tại bảo tàng viện Wuerttembergische Landesmuseum, ở Suttagrt, Đức quốc còn lưu giữ bức tranh “Phép Lạ Ghép Chân” do thánh Cosmos và Damian thực hiện của Swabian vẽ trên bản gỗ vào năm 1500. Theo truyền thuyết hai vị thánh trên đã ghép thành công chân của một người Moor da đen đã chết cho một bệnh nhân người da trắng. Chân người da trắng này đã bị cắt bỏ vì bị luỗng chết. Tất cả các nhân viên nhà mổ đều là những vị thánh thần cả (Y Học Thường Thức số 7 tháng 10, 1995). 

 

ghep chan0001 

“Phép Lạ Ghép Chân” do thánh Cosmos và Damian thực hiện của Swabian vẽ trên bản gỗ vào năm 1500.

 

Ngày nay chúng ta nghe nói tới ghép thận, ghép tim, ghép gan, ghép tụy tạng, ghép phổi hàng ngày như cơm bữa rất thành công mà không cần tới phép lạ.
Ghép cơ quan thân người chia ra làm hai loại chính: ghép đồng chủng (homotransplantation) là ghép các cơ quan giữa người và người và ghép ngoại chủng (xenotransplatation) là ghép cơ quan giữa các loài vật khác nhau như ghép cơ quan thú vật cho người. Bài viết này chỉ nói hết sức tổng quát về ghép cơ quan  đồng chủng giữa người với người.

Ghép Đồng Chủng

Ghép đồng chủng là ghép các cơ quan giữa người và người (cơ quan đem ghép lấy từ người chết, cadaveric donors hay từ người sống, living related donors). Công cuộc ghép cơ quan tiên phong là ghép thận. Vào đầu thế kỷ thứ 20, hai bác sĩ Alexis Carrel và C.C. Guthrie đã mở màn cho kỷ nguyên ghép cơ quan là ghép thận. Vào năm 1905 hai ông tường trình kết quả cuộc thí nghiệm “ghép hai quả thận từ một con chó đực qua một con chó cái sau khi đã cắt bỏ hai quả thận gốc của con chó cái”. Kết quả này đã dẫn đến công cuộc ghép thận giữa người và người đứng vào hàng đầu về thành công hiện nay. Hàng triệu trái thận đã được ghép cho những người bại thận. Sau đó bác sĩ Carrel hợp tác cùng các nhân viên ở viện Rockerfeller ở New York sáng chế ra những bộ phận phụ tùng khác cho cơ thể con người. Năm 1928, ông và một người nữa chế ra máy bơm máu giữ cho cơ quan trong người còn sống. Người cộng tác với bác sĩ Carrel không ai xa lạ chính là Charles Lindbergh, viên phi công đã bay xuyên Đại Tây Dương. Máy thận nhân tạo để lọc máu (hemodialysis) được cấp môn bài năm 1943. Máy này lúc đó to bằng chiếc xe đẩy trẻ em và ống dẫn máu vào người và ống thoát dẫn chất cặn bã ra khỏi người bệnh nhân làm bằng vỏ bao dồi xúc xích (sausage).

Những Điểm Tối Quan Trọng trong Việc Ghép Cơ Quan.

  Hiện Tượng Chối Bỏ (Rejection).

Vấn đề chủ yếu trong công cuộc ghép cơ quan là hiện tượng chối bỏ cơ quan đem ghép vào của cơ thể người nhận. Trời sinh ra con người có khả năng tự vệ, cơ thể sẽ tìm cách chống trả, tiêu diệt hay đẩy ra ngoài tất cả các vật lạ xâm nhập vào cơ thể con người. Hãy lấy một vài ví dụ dễ hiểu như một viên đạn bắn vào tim một người không thể lấy ra được vì lấy ra bệnh nhân có nguy cơ bị chết nhiều hơn là sống còn. Để lại trong tim lâu ngày cơ thể có thểsẽ tạo ra một lớp bao sơ chôn kín viên đạn hay dần dần đẩy viên đạn ra ngoài tim. Một vật lạ dính vào răng, lưỡi tìm cách đẩy ra hay làm ta khó chịu phải dùng tăm lấy ra. Cơ quan của người khác cho vào cơ thể người nhận cũng coi như là một vật lạ nên cơ thể người nhận chối bỏ tìm cách trừ khử đi. Hiện tượng này gọi là hiện tượng chối bỏ (rejection), có tác giả gọi là hiện tượng thải ghép. Do đó vấn đề sinh tử là làm sao cho cơ thể người nhận chấp nhận cơ quan đem ghép vào để sống chung hòa bình với vật lạ đó. Có hai cách chính:

-Tìm sự tương hợp

Phải tìm các cơ quan đem ghép tương hợp (matching) nói cho dễ hiểu là “môn đăng hộ đối” với cơ thể người nhận. Trước đây chưa có những thứ thuốc làm giảm sự chối bỏ của cơ thể người nhận, những công cuộc ghép cơ quan thân người thành công nhiều hay ít tùy thuộc vào sự tương hợp hay vào các bộ phận thân người ít gây ra hiện tượng chối bỏ ví dụ như ghép giác mạc (màng sừng mắt, cornea) không cần phải có môn đăng hộ đối hoàn toàn.
Dựa vào những điểm nào để biết có được sự tương hợp tốt?
Các chuyên gia dựa vào kháng sinh (antigen). Kháng sinh là một dấu ấn (marker) hóa học dạng protein mang tính di truyền của tế bào. Nếu là một kháng sinh lạ đối với cơ thể thì cơ thể sẽ được báo động ngay để tạo ra kháng thể (antibody) để chống lại, để tiêu diệt kháng sinh đi nhằm mục đích để bảo vệ cơ thể. Khi một quả thận, một lá gan, một trái tim lạ ghép vào cơ thể một người với các kháng sinh không tương hợp thì chiến tranh giữa kháng sinh và kháng thể sẽ xẩy ra, cuối cùng là các cơ quan đem ghép vào cơ thể bị chối bỏ, bị loại trừ tức sự ghép cơ quan thất bại. Trường hợp lý tưởng nhất cho sự tương hợp là trường hợp hai người sinh đôi có kháng sinh giống nhau. Ghép cơ quan giữa hai ngưới này có thể đưa đến thành công hoàn toàn. Anh chị em ruột thịt có cơ may có cùng kháng sinh theo đinh luật di truyền Mendel là ¼ (25%). Hai người dưng nước lã (không liên hệ gì với nhau) có cơ may có kháng sinh tương hợp là 1/1000.
Ngoài ra nhiều khi hệ thống phòng thủ của cơ thể người nhận quá yếu, hiện tượng chối bỏ bị thất bại và bị kháng sinh của cơ quan ghép vào tràn ngập có thể làm người nhận nguy hiểm tới tính mạng ví dụ như ghép tủy xương (bone marrow). Tủy xương là cơ quan tạo ra máu và là phần mấu chốt của hệ thống miễn nhiễm của cơ thể con người. Ghép tủy xương thường cần cho những người bị ung thư máu hoặc bị những bệnh thuộc hệ miễn nhiễm thường gọi là “suy yếu miễn nhiễm kết hợp trầm trọng” (severe combined immunodeficiency). Một vấn đề nguy hiểm khi ghép tủy xương thường tạo ra những kháng thể nơi người nhận, những kháng thể này tràn ngập quay lại giết người bệnh từ từ mà danh từ y học gọi là phản ứng của cơ quan ghép với người nhận (graft versus host reaction). Vì thế cho mãi tới năm 1983 ghép tủy xương đòi hỏi phải có một sự tương hợp hoàn toàn. Theo điều kiện này, 2/3 những người cần ghép tủy xương không tìm được người matching hoàn toàn. Đến năm 1983, các khoa học gia đã phát kiến ra được một phương pháp “thanh lọc” tủy xương. Họ khám phá ra rằng những tế bào T (T cells) là thủ phạm gây ra phản ứng cơ quan ghép đối với người nhận. Phương pháp thanh lọc tìm cách loại lấy ra các T cells. Với phương pháp này đã cứu sống được rất nhiều bệnh nhân cần ghép tủy xương.
Do đó khi ghép cơ quan bác sĩ thường cho thử nghiệm tìm sự tương hợp, matching hay môn đăng hộ đối dựa vào nhóm máu ABO, nhóm kháng sinh bạch huyết cầu HLA (Human Leucocyte Antigen)… 

-Ngăn cản sự đối kháng.

Cách thứ nhì là tìm cách kềm hãm sự đối kháng của cơ thể người nhận gọi là sự kềm hãm hệ thống miễn nhiễm (immunosuppression) tức hệ thống phòng thủ của người nhận.
Đây chính là những thủ thuật, những các chữa trị. Dược liệu giữ một vai trò quan trọng. Có nhiều lại thuốc “cổ điển” như Prednison, Imuran, Cyclophosphamide, Cyclosporin A… và nhiều loại thuốc thuộc thế hệ mới dùng để kềm hãm hệ thống miễn nhiểm làm giảm bớt hiện tượng chối bỏ. Nhờ những thuốc này sự ghép cơ quan ngày nay không còn đòi hỏi phải có độ tương hợp matching hoàn toàn hay thật cao nữa. Ngày nay hai người lạ có thể cho nhau những “món quà đời sống” (gift of life) như vợ chồng, bạn bè có thể cho nhau một quả thận. Thậm chí ngày nay có những “siêu thị” bán các cơ quan thân người dùng để ghép như ở Ấn Độ.

MỘT VÀI ĐIỀU CẦN LƯU TÂM KHI GHÉP CƠ QUAN.

-Danh Sách Chờ
Trung bình mỗi ngày có thêm trên 50 người mới ghi vào danh sách chờ (waiting list) để được ghép cơ quan trên toàn quốc Hoa Kỳ. Hiện nay tại Hoa Kỳ mỗi ngày có khoảng một chục người trong danh sách chờ qua đời vì chưa có cơ quan ghép.
-Beeper
Bệnh nhân có tên trong danh sách chờ được cấp phát cho một beeper. Cần phải mở beeper 24 giờ trên 24 giờ, không được đi ra ngoài tầm hoạt động của beeper mà không thông báo cho cơ quan liên hệ.
-Sau khi đã được ghép cơ quan phải uống thuốc đều đặn. Tôi có một bệnh nhân được ghép thận, anh là một bác sĩ. Anh về Việt Nam chơi và khi thuốc hết, không có thuốc uống cho tới khi quả thận ghép vào có triệu chứng không còn hoạt động nữa, anh mới trở về lại Hoa Kỳ. Gặp lại tôi anh nhe răng cười thật… nham nhở.
-Nguy cơ nhiễm trùng nhất là những bệnh lạ về siêu vi trùng, bệnh nấm vì hệ thống miễn nhiễm bị kềm chế do tác dụng của các loại thuốc dùng ngăn ngừa hiện tượng chối bỏ.
-Tuyệt đối phải tuân thủ theo lời bác sĩ khuyên dặn. Nên nhớ là mình có bổn phận với sự sống của chính mình, với công lao của thầy thuốc và nhất là đối với người đã cho mình “món quà sống”.
. . . . . .

MỘT VÀI THẮC MẮC

Sau đây là một vài thắc mắc các bệnh nhân thường hỏi tôi khi ghép và cho thận:

-Cho thận có nguy hiểm không?

Câu trả lời là một khi bác sĩ đã định giá, khám nghiệm tỉ mỉ rồi và cho phép tặng một quả thận (hay một phần cơ quan nào đó) thì không có gì là nguy hiểm cả. Một người sau khi cắt cho một quả thận đôi khi cảm thấy phía bên hông chỗ quả thận lấy ra “trống vắng” hay có cảm tưởng quả thận đã cho đi vẫn còn “nhúc nhích”, “cục cựa” trong một khoảng thời gian ngắn như một hình bóng ma gọi là “phantom” như người bị cụt tay vẫn cảm thấy cánh tay bị mất vẫn còn… sờ mó được gọi là “phantom limb” (xem truyện ngắn Cánh Tay Ma của tác giả đăng trong báo Bách Khoa trước 1975 ở Saigon).
Một người có hai cơ quan giống nhau như thận, phổi cho đi một, thường thường nửa phần còn lại sẽ gia tăng hoạt động vài khi tăng trưởng lớn thêm để bù trừ lại, giúp người cho cơ quan sống như bình thường.

-Nhận cơ quan đem ghép vào người có bị lây những bệnh hiểm nghèo của người cho hay không?

Trong cả hai trường hợp cơ quan do người sống tặng và lấy từ xác chết, vấn đề loại trừ những bệnh lan truyền cho người nhận là một vấn đề hệ trọng.  Ví dụ một người bị AIDS hay bị các bệnh não tủy do siêu vi trùng gây ra không thể cho các cơ quan đem ghép được. Năm 1979, một người được ghép giác mạc của một người thợ rừng bị chết vì hội chứng Guillain Barré (GB), một hội chứng bệnh thần kinh làm tê liệt dần dần. Năm mươi ngày sau người đàn bà chết. Bà cũng có hội chứng GB. Tuy nhiên giảo nghiệm thi không tìm thấy loại siêu vi gây ra hội chứng GB mà tìm thấy một loại siêu vi khác. Bác sĩ quật mồ người thợ rừng lên khám nghiệm lại và tìm thấy cùng một loại siêu vi đã giết chết người đàn bà. Người thợ rừng và người đàn bà được ghép giác mạc của người thợ rừng không chết vì hội chứng GB. Siêu vi giết hai người là siêu vi bệnh dại (rabies). Người thợ rừng đã tiếp xúc với thú hoang nên bị nhiễm siêu vi bệnh dại. Vì thế việc khám nghiệm trước khi ghép cơ quan rất chặt chẽ ở Hoa Kỳ. Tuy nhiên ở các quốc gia khác rất lỏng lẻo. Một số bệnh nhân ở Hoa Kỳ vì chờ đợi lâu quá đã đi qua các quốc gia khác có các siêu thị bán cơ quan thân người và các bác sĩ ở các quốc gia này ghép cơ quan thân người với giá rẻ so với giá ở Hoa Kỳ như ở Ấn Độ chẳng hạn. Trong số các bệnh nhân ghép thận mua ở ngoại quốc khi về Hoa Kỳ khám nghiệm lại có khoảng 25% bị nhiễm AIDS. Phần lớn những người bán thận hay các cơ quan khác ở các nước này thuộc thành phần ghiền nghiện, chích choác, đĩ điếm hay nghèo túng.

-Tại sao tôi chờ lâu hơn người khác?

Ngoại trừ trường hợp ghép cơ quan từ một người tặng cho thì việc chờ đợi không thành vấn đề, còn ghép cơ quan từ người chết thì phải nằm trong danh sách chờ là điều bắt buộc. Có người được ghép nhanh hơn người khác, tại sao? Như đã biết ghép cơ quan cần phải có sự tương hợp thật cao mới có kết quả tốt. Vì thế vần đề nhanh chậm là tùy nhóm máu, tế bào, mô của người chờ ghép. Ví  dụ nếu dựa vào nhóm máu ABO chẳng hạn thì người có nhóm máu O được gọi là người cho phổ quát (universal donor). Người có nhóm máu này có thể cho bất cứ ai thuộc bất cứ nhóm nào O, A, B, AB nhưng chỉ nhận được máu từ người có nhóm O. Người có nhóm máu AB có thể nhận được máu của tất cả các nhóm nhưng chỉ cho nhóm AB của mình.  Người nhóm B chỉ nhận được máu của người thuộc nhóm B, O và chỉ cho nhóm B, AB. Người nhóm A chỉ nhận từ nhóm A, O và chỉ cho nhóm A, AB. Như thế một người chờ ghép cơ quan có nhóm máu AB có thể nhận được từ nhiều người nhất nên thời gian chờ đợi có thể ngắn hơn các người thuộc nhóm máu khác.
. . . . . .

Một Vụ Gặt Hái Cơ Quan

Để chấm dứt xin mời tham dự một vụ gặt hái các cơ quan đem ghép.

Một người bị tai nạn xe gắn máy bị hôn mê, chở vào phòng cấp cứu. Mọi cách thức làm hồi sinh đều thất bại. Người bệnh đã đi vào cơn mê trầm, phải cho vào máy giúp thở life support. Nạn nhân được coi như bị não chết “brain dead”. Nguyễn báo cho thân nhân điều tuyệt vọng này và cố gắng mở miệng nói ra điều khó nói nhất là xin các cơ quan đem ghép. Những món quà vô giá cho đời. Những món quà cho đời sống. Bác sĩ không được làm áp lực, không dược khuyến dụ. Gia đình bệnh nhân phải hoan hỉ tự nguyện cho.
Rất may mắn, gia đình bệnh nhân ưng thuận. Nguyễn lấy chữ ký ưng thuận cho cơ quan. Hỏi kỹ bệnh sử gia đình nhất là những bệnh lây lan, những chứng bệnh không thể cho cơ quan đem ghép được. Cuộc chạy đua giữa y giới và thời gian bắt đầu. Giờ đã điểm. Kể từ giây phút này bệnh nhân không còn được coi là ở trong tình trạng trợ sinh nữa mà phải được coi là ở trong giai đoạn duy trì cơ quan (organ maintenance). Sự phân biệt này không phải chỉ là về mặt triết lý, pháp lý mà còn bao gồm cả y lý. Thuốc men và nước tiêm truyền được điều chỉnh lại. Các dung dịch dược liệu nuôi sống các cơ quan được cho thêm vào. Hệ thống điện toán báo đi khắp toàn quốc Hoa Kỳ là có một vụ gặt hái cơ quan đem ghép. Cơ sở địa phương được ưu tiên báo trước. Sau đó loan báo cho các cơ quan khác ở khắp các nơi trong Cali và các tiểu bang khác để họ ứng trực và… hy vọng. Máu và tế bào nạn nhân được tái khám nghiệm một lần nữa tìm và phân loại kháng sinh để dùng trong việc định sự tương hợp. Bác sĩ giảo nghiệm thi được thông báo. Vị này ra lệnh không được đụng tới các thương tích để còn lấy tang chứng. Ông cho người đến chụp hình và lấy dữ kiện. Kể từ khi một người được coi là “brain dead” thì từ lúc đó về phương diện pháp lý thân xác người đó thuộc quyền của văn phòng giảo nghiệm thi của quận hạt. Dĩ nhiên bác sĩ giảo nghiệm thi không chống đối lại việc gặt hái cơ quan nhưng ông có trách nhiệm pháp lý về cái chết của nạn nhân. Trung Tâm Y Khoa Đại Học Standford, Bắc Cali được chia cho trái tim. Tại Trung Tâm này một người bệnh đang chờ thay tim có máu và mô có kháng sinh tương hợp nhất với nạn nhân. Một chiếc máy bay phản lực được thuê bao sẽ chở toán thợ gặt tim bay xuống ngay nếu trái tim của nạn nhân còn trong tình trạng hoàn hảo. Đại Học Y Khoa USC được chia cho lá gan, Đại Học Y Khoa UCLA hai lá phổi, Đại Học Y Khoa Loma Linda lá mía (pancreas). Tất cả đã thuê bao máy bay trực thăng chờ sẵn. Đại Học Y Khoa UCI giữ lại một quả thận, còn một quả đưa cho cơ quan ghép cơ thể vùng để phân phối. Trong tích tắc các món quà tặng cho đời đã được phân phối. Bổn phận của nhóm bác sĩ chủ nhà của Nguyễn là phải kiểm điểm xem các món quà có trong tình trạng hoàn hảo hay không và phải duy trì cho tốt đẹp cho tới lúc gặt hái. Nạn nhân được chuyển tới phòng thông tim. Đại Học Y Khoa Standford được thông báo cho biết tình trạng quả tim tuyệt hảo. Tiếng reo vui bên kia đầu dây điện thoại. Toán thợ gặt tim lên đường ra phi trường lập tức. Phòng mổ báo động soạn mổ. Người bệnh chờ ghép tim được lệnh “truy nã”. Nhóm thợ gặt hái lá gan USC và lá mía Loma Linda cũng lên đường. Riêng lá phổi bên phải bị dập và nạn nhân bị ứ máu lồng ngực. Nhóm thợ gặt phổi ở UCLA được thông báo.  UCLA quyết định hủy bỏ vì họ muốn cả hai lá phổi nguyên vẹn.  Tin UCLA không lấy phổi loan đi khắp toàn quốc. Trong tích tắc, điện thoại cho biết ở Nevada có người cần lá phổi trái của nạn nhân. Toán thợ gặt Nevada xin nhận và lên đường…
Quần hùng thợ gặt bốn phương tới đông đủ. Tất cả rửa tay soạn mổ. Quyền tổng tư lệnh điều khiển công cuộc gắt hái cơ quan được trao cho thủ lãnh nhóm hái tim Standford. Một đường dao rạch ngực thật ngọt. Kềm cắt xương sườn lồng ngực kêu rau ráu. “Xà beng” nậy nắp  lồng ngực lên. Thủ lãnh nhìn trái tim đập điều hòa sảng khoái nói lớn “What a great heart”! Đưa mắt cho tất cả các tay dao tay kéo sẵn sàng cho giây phút gọi là “cross-clamp time”. Đây là giây phút tắt máy giúp thở và kẹp lại động mạch chủ của tim. Đây là thời gian trái tim cũng như các cơ quan khác bắt đầu không còn máu nuôi dưỡng nữa. Kể từ giây phút cross clamp time này một trái tim chỉ sống còn được khoảng từ ba cho tới năm giờ, một lá gan sống còn được 12 tiếng và một quả thận sống được từ một tới hai ngày. Thủ lãnh gật đầu và ra lệnh “go”. Tất cả bác sĩ trở thành những con người máy robot vừa được bấm nút. Tiếng bíp bíp của máy thở không còn kêu nữa. Phổi xì ra những hơi cuối cùng. Chiếc kẹp bóng loáng kẹp động mạch chủ lại. Thời gian đã điểm. Không Giờ Zero hour bắt đầu tích tắc. Không giờ là giờ tính từ lúc các cơ quan được bơm rửa và tiêm truyền dung dịch “độn” (“buffer”) và tồn trữ giá lạnh. Trái tim được đánh ra cả cụm mạch máu và dây thần kinh, được bỏ vào chậu  nước biển vô trùng giá lạnh. Toán thợ gặt tim rút lui trong nháy mắt. Nhóm thợ hái phổi nhào tới. Trong lúc đó ở phần dưới bụng nhóm thợ gặt hái lá gan, lá mía và thận đang múa dao, vung kéo.  Trong khoảnh khắc tất cả đám thợ gặt biến mất. Những chuyến bay chở cơ quan gặt hái lao vút trong không trung. Trơ vơ chỉ còn lại đám bác sĩ chủ nhà phải dọn dẹp chiến trường, khâu vá, nhíu lại thân xác ân nhân…
Kể từ lúc con bệnh được chở vào phòng cấp cứu, cho tới lúc xác được bỏ vào tủ lạnh, Nguyễn đã làm việc không ngừng nghỉ 27 tiếng đồng hồ.

Nguyễn thấy thèm ăn một tô phở…

(xin xem thêm truyện ngắn Hái Thận của tác giả trong tập truyện Những Mảnh Đời Tị Nạn do Xuân Thu xuất bản 1988).

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: