SALAMANCA, ĐẠI HỌC CON ẾCH NGỒI
TRÊN CHIẾC SỌ NGƯỜI.
(Du ký)
Nguyễn Xuân Quang
Trên đường đi tới Bồ Đào Nha, chúng tôi ghé đến thành phố Salamancaở phía Tây của Tây Ban Nha.
Thành phố Salamanca xây dựng từ thời Trung Cổ nằm cách biên giới Bồ Đào Nha 80 km là một thành phố nổi tiếng nhất Âu Châu vào thời Phục Hưng. Lúc đó được mệnh danh là Thành Phố Vàng ‘El Ciudad Dorada’ với những kiến trúc tuyệt đẹp bằng sa thạch. Năm 1988, khu phố cổ được thừa nhận là một địa điểm Di Sản Thế Giới UNESCO. Salamanca được bầu là Thủ Đô Văn Hóa Âu Châu năm 2002 và là nơi tổ chức Hội Nghị Thượng Đỉnh các nguyên thủ quốc gia Ibero-Hoa Kỳ vào tháng 10, 2005.
Thành Salamanca nằm bên dòng sông Rio Tormes do một tộc Celtic xây dựng để phòng thủ. Đây là một địa điểm quan trọng, gần đây nhà độc tài Francisco Franco còn dùng làm nơi đặt tổng hành dinh của ông. Người Hannibal chiếm Salamaca vào thế kỷ thứ 3 Trước Tây Lịch, sau đó bị người La Mã chiếm, họ gọi là Helmantica hay Salamantica. Người Moors chiếm Salamancavào năm 712. Trong nhiều năm tháng lúc đó, vùng này là bãi chiến trường của các vương quốc Thiên Chúa giáo và các nhà cai trị Hồi giáo Al Andalus.
Salamanca nằm trong địa hạt Castilla y Leon, một trong những khu vực chính của Tây Ban Nha. Vì thế mà lá cờ hiện nay có hình con Sư Tử (Leon) và lâu đài (Castilla).
Đến thăm nhà của một người, ta vào phònh khách trước. Đến thăm Salamanca ta phải đến thăm “Phòng Khách” của Salamanca trước, đây là khu Plaza Lớn (Plaza Mayor).
Khu Plaza Lớn, “phòng khách” của Salamanca.
Plaza này xây theo kiến trúc Baroque từ năm 1729 tới 1755, một trong những công trường đẹp nhất của Tây Ban Nha. Franco đã dùng nơi này làm tổng hành dinh và là nơi hiệu triệu quốc dân. Xung quanh plaza có đầy những điêu khắc, hình tượng những khuôn mặt của những vị Vua, Hoàng Hậu và các nhân vật quan trọng trong lịch sử Tây Ban Nha. Plaza là nơi gặp gỡ hẹn hò của mọi tầng lớp người trong thành phố, của dân Salamantinos, sinh viên trong và ngoài nước và du khách.
Mặt chính của Plaza. Lưu ý trên lá cờ có hình con bò tót “đấu bò”.
Dĩ nhiên đây cũng là trung tâm mua sắm, vui chơi, ăn uống. Đầy rẫy những quán cà phê, quán giải khát và đặc biệt là quán cà rem (giới trẻ, sinh viên thích ăm kem vào những ngày nóng). Ngay cả con rồng ở Nhà Thờ Mới Salamanca cũng ăn cà rem! (xem dưới).
Nhàn rỗi ngồi ở “vỉa hè” phòng khách Salamanca nhìn ngắm thiên hạ, các cô cậu sinh viên không có giờ học hay cúp cua và dĩ nhiên cả du khách tứ phương đổ về đây.
Giờ “tyệu đương” ngoài trời của các cô các cậu sinh viên ở Plaza Lớn (ảnh của tác giả).
Ngồi nhâm nhi cà phê, rượu, ăn cà rem, thưởng thức các món ăn chơi gọi là Tapas hay ở đây gọi là ”pinchos”.
Món tapas hamburger thịt bò ‘ole’ nhỏ xíu (ảnh của tác giả).
Những món ăn chơi tapas nhỏ xíu như các món ăn vương giả, đài các Huế.
Ban đêm, plaza rực rỡ dưới ánh đèn với cuộc sống về đêm nóng bỏng, cuồng loạn.
Những thành phố cổ của Tây Ban Nha cũng như của Âu châu không thể không có các nhà thờ Thiên Chúa Giáo La Mã. Gần ngay cạnh Plaza có hai ngôi nhà thờ nằm gần nhau không thể không tới thăm. Một ngôi Nhà Thờ Cũ (Catedral Viejo) xây theo kiểu Romanesque vào thế kỷ thứ 12.
Nhà Thờ Cũ Salamanca.
Vòm nóc bên trong ngôi Nhà Thờ Cũ là một tuyệt tác phẩm.
Nóc vòm Nhà Thờ Cũ (ảnh của tác giả).
Ngay bên cạnh là Ngôi Nhà Thờ Mới (Catedral Nueva) kiểu gothic khởi xây từ thế kỷ 16 mãi tới thế kỷ 18 mới xong.
Mặt bên Ngôi Nhà Thờ Mời, nơi có hình phi hành gia và con rồng đang ăm cà rem.
Ngôi Nhà Thờ Mới này bên ngoài có hai chi tiết thu hút sinh viên và du khách nhiều hơn bên trong! Năm 1992, khi trùng tu lại những chỗ hư bên ngoài, kiến trúc sư Jeronimo Garcia đã cho thêm vào viền trang trí bên cửa hình phi hành gia đang bay bổng trong không gian.
Hình phi hành gia đang bay bổng trong không gian (ảnh của tác giả).
Tượng hình này đem lại nhiều thú vị và thắc mắc cho dân Salamantinos, sinh viên, du khách. Tại sao lại có hình phi hành gia ở ngôi nhà thờ đã có mặt từ vài trăm năm trước?
Theo giải thích của một tài liệu về trùng tu cho biết, các nhà trùng tu thường dùng một biểu tượng đặc biệt nhất liên hệ với thời điểm sửa chữa để đánh dấu cái mốc thời gian sửa chữa đó. Đây cũng như là một thứ chữ ký có ghi ngày tháng. Phi hành gia là biểu tượng cho thế kỷ thứ 20 dùng để đánh dấu mốc trùng tu vào năm 1992. Điểm này giống như cây chùa Cầu ở Hội An do người Nhật xây, hai bên đầu cầu có tượng con Khỉ (năm Thân) và con Chó (năm Tuất) đánh dấu mốc thời gian cầu làm từ năm Thân đến năm Tuất mới hoàn tất.
Cạnh đó cũng có một tượng hình con rồng đang ăn cà rem.
Con rồng đang ăn cà rem (ảnh của tác giả).
Dĩ nhiên đây không phải là quảng cáo cho một dịch vụ bán cà rem. Phải chăng nó đánh dấu lúc trùng tu xẩy ra vào mùa hè nóng bức nên con rồng cũng ăn kem?
Dù gì đi nữa thì hai hình tượng này cũng làm cho mắt những người hiếu kỳ… tỏ rõ hơn ra.
Gần đó có một kiến trúc rất đặc biệt là ngôi Nhà Sò Hến (Casa de las Conchas). Đây là chứng tích của sự xâm lăng của người Moors ở Bắc Phí đã chiếm Salmanca.
Ngôi Nhà Sò Hến (ảnh của tác giả).
Nhà xây theo kiểu Mudejar pha trộn giữa văn hóa Hồi Moorish và Thiên Chúa giáo. Ngày xưa đây là một biệt điện, giờ làm thư viện công cộng và văn phòng du lịch.
Dĩ nhiên còn nhiều nơi đáng xem nữa.
Nhưng một điểm hết sức quan trọng trong lịch sử của Salamanca là sự ra đời của Đại Học Salamanca.
Đại học Salamanca là đại học cổ nhất và quan trọng nhất của Tây Ban Nha. Vua Alfonso IX cho thành lập vào năm 1218, là một trong bốn đại học lớn lừng danh trên thế giới từ hồi bấy giờ cho tới ngày nay. Ba đại học kia là Oxford, Paris và Bologna.
Đây là nơi qui tụ của những nhà trí thức nổi tiếng thời đó.
Một ví dụ điển hình là năm 1551, Hoàng Đế La Mã Charles V ra lệnh điều tra xem học thuyết y học của bác sĩ và nhà cơ thể học Andreas Vesalius có đi ngược lại với giáo thuyết Thiên Chúa giáo không. Ông đã đến trình diện hội đồng giám định ở Salamancavà được trắng án.
Trường đã đào tạo ra bao nhiêu danh nhân trong đó có Miguel de Cervantes (tác giả Don Quixote), Hernando Cortes (nhà viễn chinh chiếm đế quốc Aztec với vài chục người) và Christopher Columbus (Kha Luân Bố học và trở lại đây thuyết trình về sự việc ông tìm ra Tân Thế Giới)…
Nhưng ngày nay Slamanca nổi tiếng thế giới vì nơi đây là chỗ duy nhất dậy tiếng Tây Ban Nha chuẩn nhất, tiếng Tây Ban Nha ở đây được coi là thanh lịch, quí phái nhất giống như tiếng Hà Nội ngày trước của Việt Nam. Người ngoại quốc muốn học tiếng Tây Ban Nha chuẩn nhất, thanh lịch, quí phái nhất phải tới đây. Vì thế đại học Salamanca có khoa dậy tiếng Tây Ban Nha thu hút các sinh viên muốn học tiếng Tây Ban Nha từ khắp nơi trên thế giới.
Hiện nay có khoảng 3.500 sinh viên và các nhà giáo dậy tiếng Tây Ban Nha từ khắp nơi trên thế giới tới đây học tiếng Tây Ban Nha hàng năm. Cũng vì thế Salamanca là một thành phố đa văn hóa rất cởi mở.
Đại học Salamanca là linh hồn, là trái tim của thành phố Salamanca. Salamanca vì thế là thành phố học, thành phố sách đèn, thành phố của tuổi trẻ, của văn hóa trẻ. Đời sống về đêm thật tưng bừng, sống động, cuồng loạn của tuổi trẻ đầy thơ mộng và lãng mạn.
Salamanca thành phố của những quán. Quán ăn, quán trọ, quán cà phê, quán kem, quán rượu, quán văn, quán thơ, quán họa, quán âm nhạc đầy sáng tạo và dĩ nhiên có cả quán tình…
Những bàn ăn ở giữa lòng đường đang chờ đêm xuống.
Nhưng đó chỉ là những thứ quán cóc. Một thứ “quán ếch” nổi tiếng nhất ở đây là khu Trường Nhỏ Escuelas Menores của Đại Học. Các học viên học tiếng Tây Ban Nha tại đây. Menores là một trong ba khu chính của Đại Học ngày xưa. Hai khu kia là Trường Lớn Esscuelas Mayores và Bệnh Viện Nghiên Cứu Hospital del Estudio, ngày nay dùng làm tòa viện trưởng đại học (Universidad Rectorado).
Bệnh Viện Nghiên Cứu Hospital del Estudio, ngày nay dùng làm tòa viện trưởng đại học (Universidad Rectorado).
Mặt tiền khu Trường Nhỏ được trang trí với nhiều hình ảnh bằng điêu khắc thạch cao nói về các vị Vua Thiên Chúa giáo, Đức Giáo Hoàng và hai vị Hồng Y với các biểu hiệu của vua chúa cùng các truyền thuyết. Trên các vách tường ghi lại đầy những tên của những sinh viên đã tốt nghiệp viết bằng máu bò tót (bò mộng dùng đấu bò, một biểu tượng của Tây Ban Nha, ‘xin tí huyết’ máu bò tót thành công là một chiến thắng, thành đạt), dầu olive và mầu cây cỏ.
Nhưng mặt tiền tòa nhà này có một điểm nóng nhất, được chú ý đến nhiều nhất và nổi tiếng khắp thế giới là … Con Ếch Ngồi Trên Chiếc Sọ Người.
Mặt tiền Khu Trường Nhỏ có tượng con ếch ngồi trên chiếc sọ người (ảnh Michelle Mai Nguyễn).
Người người tới Salmanca đều tìm tới mặt tiền tòa nhà Trường Nhỏ này và ngửa cổ lên tìm con ếch ngồi trên cái sọ người.
Con éch ngồi trên chiếc sọ người.
Theo lời truyền tụng thì hễ ai tìm được tượng con ếch ngồi trên chiếc sọ này, sẽ gặp được may mắn và “đỏ tình”. Nếu độc thân chưa có người yêu thì sẽ gặp người yêu. Nếu đã có người yêu thì sẽ làm đám cưới trong năm đó. Nếu là sinh viên thì năm đó sẽ thành đạt.
Điều sau này thì trái ngược với niềm tin của dân dã Việt Nam. Con ếch biểu tượng cho ngã, té, thi rớt. Đi thi mà vồ ếch thì làm sao thành đạt được. Nhất là con ếch lại ngồi trên sọ người thì vồ ếch xong sẽ đi vào cửa tử, xuống cõi âm! Vào thời tuổi trẻ của tôi, thi rớt là đi ra chiến trường. Và rồi có thể trong một đêm mưa nào đó, nằm dưới mồ nghe bài hát Người Tình Không Chân Dung của Hoàng Trọng:
Hỡi người chiến sĩ đã để lại cái nón sắt trên bờ lau sậy này
Anh là ai? Anh là ai? Anh là ai?
Bây giờ trong cái nón sắt của anh để lại trên bờ lau sậy này, chỉ có một con ễnh ương mượn vũng nước mưa đọng trong đó làm hồ…
Giữa một rừng dầy đặc những điêu khắc nhỏ, tìm được con ếch ngồi trên chiếc sọ người không phải là một chuyện dễ… Có đến năm sáu cái sọ mà chỉ có một cái có con ếch ngồi ở trên.
Nhiều cụ già lúc đi phải cúi gầm mặt xuống nhìn từng bước chân bây giờ cũng lấy tay cố giữ cổ, ngửa mặt lên tìm… Buổi tối về chắc các cụ phải uống mấy viên thuốc đau cổ.
Có người cho đây chỉ là một thứ “dị đoan”, một chuyện vô nghĩa. Nhưng dù gì đi nữa thì nó cũng đem tới cho người tìm kiếm một cái hào hứng, một cái vui vui nho nhỏ.
Tuy nhiên, theo tôi, khi xây cất, những người xây đại học cho làm chi tiết này phải dựa theo một ý nghĩa biểu tượng của một truyền thuyết, một triết thuyết tín ngưỡng nào đó. Bằng chứng là tất cả những điêu khắc khác ở mặt tiền này đều có mang ý nghĩa về những biểu tượng, lịch sử và truyền thuyết của Salamanca, của Tây Ban Nha, của Thiên Chúa giáo. Con ếch ngồi trên chiếc sọ bắt buộc cũng phải mang một ý nghĩa biểu tượng.
Có nhiều lời bàn, giải thích về con ếch ngồi trên chiếc sọ này.
Có người nói đây là một biểu tượng trong kinh thánh, con ếch có một nghĩa là tự cao, tự đại (www.revelation-today.com/A1Bible%20Symbols.htm).
Có người nói không phải là con ếch mà là con cóc.
Theo truyền thuyết Tây Ban Nha con cóc là một quái nữ xấu xí chuyên mê hoặc con trai vào đường trụy lạc và rồi đổ cho mụn cóc, mồng gà ái tình (venereal warts). Đại học ngày xưa là nơi của phần lớn sinh viên trai trẻ… nên đây là một biểu tượng cảnh báo.
……
Tôi lại nhìn theo một ý nghĩa biểu tượng khác. Đó là ý nghĩa của con cóc/ếch và cái sọ người trong Vũ Trụ Tạo Sinh của Vũ Trụ giáo.
Hiển nhiên chiếc sọ người biểu tượng cho sự chết, cõi âm.
Còn con cóc, con ếch tôi đã viết rõ là chúng mang trọn vẹn triết thuyết Vũ Trụ Tạo Sinh trong Vũ Trụ giáo giống như các cóc/ếch trên trống đồng nòng nọc, âm dương của đại tộc Đông Sơn. Cóc/ếch mang nghĩa sinh, tử, tái sinh, hằng cửu.
Truyền thuyết của thổ dân Úc châu kể rằng thoạt khởi thủy vũ trụ tăm tối và một con ếch đã cất tiếng hát gọi mặt trời mọc lên soi sáng vũ trụ thế gian.
Người cổ Ai cập dùng những hòn đá hay mảnh sành có hình con nòng nọc và ếch làm bùa (amulet) bỏ trong vải quấn nhiều xác ướp giúp hồn người chết về Cõi Trên để được tái sinh hay sống vĩnh hằng. Trong những triều đại về sau của Tân Vương Triều, hình ngữ ếch được dùng để viết lời tế nguyện “sống lại, tái sinh” “wekhem ankh” (“repeating life”). Vì hàm nghĩa tái sinh, ếch được các người Ai Cập theo Thiên chúa giáo Coptic sau này thu nhận như là biểu tượng của phục sinh (resurrection) (Richard H. Wilkinson, p.107). Thời Ai Cập cổ, ếch là biểu tượng thiêng liêng của nữ thần sinh con Heket (goddess of childbirth), người được thờ phượng như một nữ phụ tá của đấng tạo hóa Khnum. Ếch cũng liên kết với thần sông Nile Hapi và về sau ếch được diễn tả là nguồn mắn sinh phồn thực, biểu tượng bởi nước sôngNile. Hình vẽ cho thấy dòng nước chẩy ra từ miệng con ếch và từ vú vị thần (Richard H. Wilkinson, p.107).
Marija Gimbutas (1982) trong nghiên cứu tôn giáo tiền sử Âu châu, đã cho thấy có sự liên quan từ xưa giữa nữ thần sinh đẻ và ếch hay cóc. Thường nữ thần sinh đẻ được mô tả dưới hình dạng con cóc, ếch hay khác hơn con ếch thiên nhiên là khuôn mặt hay bộ phận sinh dục của nữ thần. Tại viện bảo tàng Dược Khoa Deutsches Apotheken Museum ở Heidelberg, Đức có trưng bầy hình con cóc mang hình ảnh này và cho biết thời Trung Cổ cóc dùng làm thuốc chữa bệnh rất thịnh hành.
Con cóc biểu tượng cho bộ phận sinh dục phái nữ trưng bầy tại viện bảo tàng Dược Khoa Deutsches Apotheken Museum ở Heidelberg, Đức (ảnh của tác giả).
Đây chính là lý do có người giải thích là con cóc ngồi trên chiếc sọ ở đây dùng để cảnh báo cho các chàng sinh viên trẻ coi chừng ‘cóc” đổ cho chứng mụn cóc, mào gà ái tính .
Đức Mẹ Đồng Trinh Maria cũng là hình bóng của Mẹ Đời, Mẹ của nhân loại. Cho tới ngày nay, các tượng cóc bằng sáp, sắt, bạc và gỗ thường được cúng dâng Đức Mẹ Đồng Trinh ở các nhà thờ ở Bavaria, Austria, Hungary, Moravia và Yougoslavia cũ, ở những nơi này văn hóa tiền sử Âu châu vẫn sống còn dưới lớp che phủ của văn hóa Ấn-Âu kể cả Thiên chúa giáo. Người La Mã cho ếch liên hệ với Aphrodite…
Như vậy cóc ếch mang khuôn mặt Mẹ Đời, nữ thần sinh đẻ tức mang biểu tượng của mắn sinh (fertility), phồn thực (fecundity) và tái sinh (regeneration). Bởi vì khả năng sinh sản siêu việt, ếch là biểu tượng “mắn sinh, phồn thực, sinh sản và tái sinh”. Một bọc trứng ếch nở ra hàng trăm ngàn con nòng nọc vì thế mà hình ngữ Ai Cập cổ con nòng nọc là biểu tượng của con số 100.000.
…..
Khuôn mặt âm, chết của cóc/ếch thấy rõ trong vài nền văn hóa Ấn Âu, cóc và ếch liên kết với nữ thần chết. Trong các truyện kể Châu Phi, ếch hiện ra như một sứ giả của chết chóc (Beverly Moon) (xem Thế Giới Loài Vật trong Giải Đọc Trống Đồng Nòng Nọc, Âm Dương Đông Nam Á).
Hiển nhiên biểu tượng cho chết chóc này thấy rõ hơn khi con ếch đi kèm với chiếc sọ người.
Như thế ta thấy rõ mồn một là nhìn theo nòng nọc, âm dương, con ếch ngồi trên chiếc sọ ở đây mang nghĩa sinh, tử, tái sinh của Vũ Trụ giáo. Con ếch ngồi trên chiếc sọ người ở đây bên cạnh các biểu tượng của Thiên Chúa giáo, có Đức Giáo Hoàng, hai vị hồng y và những truyền thuyết khác thì ý nghĩa biểu tượng của chúng nhìn theo Vũ Trụ giáo là điều dễ hiểu.
Ta cũng thấy cái ý nghĩa may mắn (may là hên và mắn là đẻ nhiều) và đỏ tình, nhiều yêu đương, lấy nhau hiểu theo ý nghĩa truyền tụng hiện nay không phải là một thứ “dị đoan”, vô nghĩa là chính nó nằm trong ý nghĩa của Vũ Trụ Tạo Sinh trong vũ trụ giáo dựa trên nòng nọc, âm dương, sinh tạo. Hên, thành đạt là may và đỏ tình, ái ân, hôn nhân, là mắn (sinh). Tượng con ếch ngồi trên chiếc sọ người hiểu theo nghĩa duy tục may mắn và tình yêu hiện nay là một khía cạnh dân dã, một khía cạnh thu nhỏ duy tục của ý nghĩa theo triết thuyết Vũ Trụ Tạo Sinh trong Vũ Trụ giáo.
Đại Học Salamanca, trong giới sinh viên và du khách, đã trở thành Đại Học Con Ếch Ngồi Trên Chiếc Sọ Người.
Thành phố Salamanca có một khuôn mặt là thành phố Con Ếch Ngồi Trên Chiếc Sọ Người. Đi đâu đâu ở Salamancacũng thấy hình bóng ếch,
Quán bán kỷ vật đầy các loại ếch Salamanca.
và hình bóng con ếch ngồi trên chiếc sọ người.
Biểu tượng con ếch ngồi trên chiếc sọ người (ảnh của tác giả).
Tôi cũng không cầm lòng được, mua một kỷ vật để ghi nhớ là mình đã tìm ra được con ếch ngồi trên chiếc sọ người ở mặt tiền Khu Trường Nhỏ. Chắc chắn được nhiều may (giờ thì không cầu mắn nữa) và đỏ tình…vợ chồng.
Nhưng chủ đích chính là dùng làm tài liệu hiện vật về Vũ Trụ giáo cho các hình tượng cóc/ếch trên trống đồng nòng nọc, âm dương của đại tộc Đông Sơn
